Το βιβλίο, με τους στίχους των δισκογραφημένων τραγουδιών της Ευτυχίας Παπαγιαννοπούλου, περιλαμβάνει ένα ανέκδοτο τραγούδι του Μάνου Λοΐζου και ένα ακόμα του Δήμου Μούτση με στίχους τής Ευτυχίας, το χειρόγραφο ενός άγνωστου μέχρι σήμερα τραγουδιού της, καθώς και ολόκληρη την ποιητική της συλλογή «Πνοές», που εκδόθηκε το 1931. Στην έκδοση συμπεριλαμβάνονται κείμενα των: Λευτέρη Παπαδόπουλου, Μάνου Ελευθερίου, Κώστα Γεωργουσόπουλου, Γιώργου Τσάμπρα και Αντώνη Παπαϊωάννου.

4 – ο τρόπος γραφής της, μορφή και περιεχόμενο (Aπόσπασμα)

“Προκειμένου να εξαχθούν κάποια συμπεράσματα που να θεωρούνται ασφαλή και αξιοποιήσιμα αναλύθηκαν οι στίχοι από 350 περίπου τραγούδια της Ευτυχίας. Πιστεύω, όπως θα φανεί αμέσως πιο κάτω, ότι το δείγμα είναι άκρως αντιπροσωπευτικό και δίνει πλήρη εικόνα των θεμάτων που χρησιμοποίησε και του τρόπου γραφής της (δομή, ομοιοκαταληξίες, λεξιλόγιο κλπ). Στο σημείο αυτό θα ήθελα να προσθέσω ότι για λόγους οικονομίας του κειμένου δεν αναφέρονται εδώ παρά ελάχιστα παραδείγματα. Στο τέλος του βιβλίου όμως υπάρχουν για κάθε ενδιαφερόμενο σχετικοί αναλυτικοί κατάλογοι.

Εν πρώτοις, να καταρρίψουμε έναν ακόμη μύθο. Οι περισσότεροι νομίζουν ότι η Ευτυχία ήταν μια αγράμματη γριά με στιχουργικό ταλέντο. Αυτή η δοξασία πόρρω απέχει της πραγματικότητος. Η Ευτυχία ήταν πρωτίστως λόγια και κατόπιν αυτού λαϊκή στιχουργός, για να μην μεταχειριστούμε το βαρύγδουπο όρο ποιήτρια. Πέραν της γενικής παιδείας που απόκτησε στο αστικό πατρικό σπίτι διδασκόμενη κατ’ οίκον, όπως συνηθιζόταν τότε, διαβάζοντας το βιογραφικό της συναντάμε δυο πολύ σημαντικά όσον αφορά το θέμα μας σημεία: ήταν δασκάλα και είχε δουλέψει πολλά χρόνια σαν ηθοποιός. Αυτά τα δυο στοιχεία της παρέχουν άκρως στέρεη υποδομή όσον αφορά την χρήση της γλώσσας. Η ιδιότητα της δασκάλας τής παρέχει την πλήρη γνώση της γραμματικής και του συντακτικού και η ιδιότητα της ηθοποιού την αίσθηση του μέτρου, του ρυθμού και της εκφοράς του λόγου, που τόσο σημαντικό ρόλο παίζουν στο τραγούδι. Ας μην ξεχνάμε ότι ως ηθοποιός, έστω και όχι πρώτης διαλογής, εθήτευσε στα μπουλούκια και στο χορό της αρχαίας τραγωδίας — (εδώ να κάνω μια παρένθεση. Ας δουν οι νεώτεροι, που νομίζουν ότι αρκεί η πληροφορία να υπάρχει έτοιμη και η επεξεργασία της παρέλκει, πόσο χρήσιμες είναι η παιδεία και η εμπειρία ως αρωγοί του ταλέντου). — Η Ευτυχία είχε επίσης διαβάσει συστηματικά ποίηση και είχε εκδώσει, πριν ασχοληθεί με το στίχο του τραγουδιού, δύο ποιητικές συλλογές. Μία ανεξακρίβωτη φήμη λέει ότι είχε δουλέψει και σαν πλασιέ βιβλίων. Αυτό είναι δύσκολο να επιβεβαιωθεί και μάλλον εντάσσεται στα πλαίσια της σχετικής μυθολογίας. Τέλος, αν και αυτό σχετίζεται περισσότερο με την εξάσκηση πάνω στη γλώσσα, ήταν μανιώδης λύτρια σταυρολέξων.

Να επισημάνω ότι ο τρόπος γραφής της Ευτυχίας μπορεί σχηματικά να χωριστεί σε δύο περιόδους, τη δεκαετία του ’50 και τη δεκαετία του ’60. Ειδικότερα, τη δεύτερη περίοδο, με την προτροπή και την αρωγή του Απόστολου Καλδάρα, εκμοντέρνισε, αν μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε αυτή τη λέξη, και τη θεματολογία και το λεξιλόγιό της. Επί πλέον, με την πάροδο των χρόνων επεδίωξε να συνεργαστεί με νέους στην ηλικία και την παρουσία συνθέτες, κάνοντας πολλές φορές ακραίες μεταξύ τους επιλογές (π.χ. Κώστας Καρουσάκης – Λουκιανός Κηλαηδόνης).

Είναι πάρα πολλά τα χαρακτηριστικά της γραφής της, που δεν ξέρω από πού ν’ αρχίσω και πού να τελειώσω. Το πλέον αναγνωρίσιμο είναι τα πεντάστιχα κουπλέ. Από τα τραγούδια που μελέτησα πάρα πολλά έχουν δύο ή και τρία πεντάστιχα, αυστηρότατης δομής, με ελάχιστες εξαιρέσεις. Ο πρώτος στίχος είναι πάντα ανομοιοκατάληκτος, ο δεύτερος ριμάρει με τον πέμπτο και ο τρίτος με τον τέταρτο, δηλαδή η φόρμα είναι α-β-γ-γ-β (γνωστά παραδείγματα: ‘‘Τώρα που φεύγω απ’ τη ζωή’’, ‘‘Ηλιοβασιλέματα’’ και άλλα). Θα αποτολμούσα να ισχυριστώ ότι οποιοδήποτε αμφισβητούμενο τραγούδι της εποχής έχει αυτή την αυστηρή δομή, κατά ενενήντα τοις εκατό ανήκει στην Ευτυχία. Εξ όσων γνωρίζω, τη δεκαετία του ’50 μόνο ο Κώστας Βίρβος είχε χρησιμοποιήσει το πεντάστιχο, αλλά σε πολύ μικρότερη έκταση ως προς το συνολικό αριθμό των τραγουδιών του.

Άλλο χαρακτηριστικό στοιχείο στη γραφή της είναι τα πολύ ισχυρά ρεφραίν. Πέρα από τα κλασσικά τετράστιχα υπάρχουν δυο μορφές στο ρεφραίν τις οποίες χρησιμοποιεί πολύ συχνά. Η μία είναι της ‘‘εσωτερικής’’ ομοιοκαταληξίας, για την οποία λέει σε κάποια συνέντευξή της ότι την έμαθε από τον Βασίλη Τσιτσάνη. Κλασσικό και πρώτο χρονικά παράδειγμα βρίσκουμε στο ‘‘Στρώσε μου να κοιμηθώ’’, όπου ο εκάστοτε πέμπτος στίχος είναι ο ίδιος. Άλλα παραδείγματα: ‘‘Μα είναι και Θεός’’, όπου ο τρίτος στίχος του κάθε τετράστιχου κουπλέ είναι ο ίδιος και ‘‘Αφού αμαρτήσανε τα δυο σου χείλη’’, ένα κατά την άποψή μου αριστούργημα τεχνικής, όπου ο πρώτος στίχος πλην της τελευταίας λέξης είναι και στα τρία κουπλέ ο ίδιος. Τα ‘‘εσωτερικά’’ ρεφραίν χρησιμοποίησαν πάρα πολύ και τα εξέλιξαν οι διάδοχοί της με πρωτοστάτη το Λευτέρη Παπαδόπουλο (χαρακτηριστικό παράδειγμα ο ‘‘Σεβάχ ο θαλασσινός’’). Η άλλη μορφή ισχυρού ρεφραίν είναι το λιτό, συνεκτικό και επιγραμματικό δίστιχο με κορυφαίο το ‘‘Είμ’ αητός χωρίς φτερά’’. Όλα αυτά δεν σημαίνουν βέβαια ότι δεν χρησιμοποίησε και πολλές άλλες τεχνικές στιχοπλοκίας – μέχρι και το εξαιρετικά ασυνήθιστο σε άλλους στιχουργούς τρίστιχο ρεφραίν με τρεις ομοιοκατάληκτους στίχους. Όπως προανέφερα, πλήρης κατάλογος των τραγουδιών που έχουν πεντάστιχα, ‘‘εσωτερικό’’ και δίστιχο ρεφραίν υπάρχει στο τέλος του βιβλίου.

Ώρες-ώρες η Ευτυχία θυμίζει διαφημιστή που γράφει σλόγκαν. Στα μεγάλα της τραγούδια η επιγραμματικότητα και η λιτότητα συμβαδίζουν σε τέτοιο βαθμό που δυσκολεύεσαι να πετάξεις έστω και μία λέξη. Όποιος αμφιβάλλει δεν έχει παρά να παρατηρήσει τους τίτλους των τραγουδιών της. Πολλοί απ’ αυτούς θα μπορούσαν κάλλιστα να χρησιμοποιηθούν ως πρωτοσέλιδοι τίτλοι σε κάθε είδους έντυπο. Κάποιες φορές μάλιστα γράφει για θέματα της επικαιρότητας με απολύτως άμεσο τρόπο. Επί πλέον, συνδυασμοί τίτλων από τραγούδια της θα μπορούσαν να αποτελέσουν ένα καινούργιο τραγούδι”

 

Σημείωμα οπισθόφυλλου

Τα τραγούδια είναι σαν τα παραμύθια. Τρίλεπτα παραμύθια που αφηγούνται τη ζωή μας. Γι’ αυτό και το τραγούδι είναι η πιο άμεση και η πιο διαδεδομένη μορφή τέχνης, μιας και στα λίγα τετράστιχά του κρύβονται ιστορίες ολόκληρες.
Η Ευτυχία Παπαγιαννοπούλου, η μεγάλη “παραμυθατζού”  του ελληνικού τραγουδιού σημάδεψε με τους στίχους της δυο δεκαετίες. Μέσα από το πέπλο του μύθου που την περιβάλει ακόμα και σήμερα, εμφανίζεται σαν μια αγράμματη και φτωχή ηλικιωμένη γυναίκα που προσπαθούσε να επιβιώσει ταιριάζοντας στιχάκια. Ουδέν ανακριβέστερον αυτού. Η “γριά” ήταν πρωτίστως λόγια και κατόπιν λαϊκή στιχουργός, ένα ανήσυχο πνεύμα που επιβίωσε σε δύσκολες εποχές σ’ έναν ανδροκρατούμενο χώρο. Το βιβλίο αυτό αφήνει απ’ έξω ιστορίες και περιστατικά από τη ζωή της και ασχολείται αποκλειστικά με το λόγο της, όπως αυτός αποτυπώθηκε στα δισκογραφημένα τραγούδια της. Στις σελίδες του εκτίθενται ο τρόπος γραφής της, η θεματολογία και το λεξιλόγιό της, καθώς και οι συνεργασίες της μέσα από την ανάλυση 350 περίπου τραγουδιών. Πάρα πολλά από αυτά τα έχουμε τραγουδήσει και συνεχίζουμε να τα τραγουδάμε σχεδόν σαράντα χρόνια μετά το θάνατό της, χωρίς τις περισσότερες φορές να γνωρίζουμε πως αυτή είναι η δημιουργός τους.
Σε αντίθεση με τη γλωσσική ένδεια των ογδόντα-εκατό λέξεων που συναντάμε στα σύγχρονα τραγούδια, οι στίχοι της Ευτυχίας μάς ταξιδεύουν σε μιαν εποχή όπου η ελληνική γλώσσα είχε ακόμα πλούτο και, κυρίως, ταυτότητα.

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ
IANOS, Σταδίου 24 Αθήνα
ΤΡΙΤΗ 12 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ
ώρα 19.30
Θα μιλήσουν ο Λευτέρης Παπαδόπουλος,
o Κώστας Γεωργουσόπουλος
και ο Γιώργος Τσάμπρας.
Τραγουδούν: Κώστας Μάντζιος,
Γεωργία Γρηγοριάδου, Μαρία Κανελοπούλου
Είσοδος ελεύθερη

από Σπύρος Αραβανής
5 Comments