ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ ΣΤΡΙΝΤΜΠΕΡΓΚ (1849-1912)
Μπορεί ο Χένρικ Ίμπσεν (1828-1906) να είναι ο πατέρας του μοντέρνου θεάτρου, αλλά ο Αύγουστος Στρίντμπεργκ, που έκανε το μαρτύριό του πιο έκδηλο στον κόσμο, είναι μια εξ ίσου σημαντική ιστορική προσωπικότητα. Τα Σουηδικά γράμματα θα ακολουθούσαν μια πιο ήρεμη πορεία ανάμεσα στις δυνάμεις του συντηρητισμού και του νατουραλισμού, αν δεν ήταν για την ανήσυχη και (όπως έχει γραφτεί) συχνά άκρως ενοχλητική ιδιοφυία του.
Πατέρας του εξπρεσιονιστικού θεάτρου, ο Στρίντμπεργκ είναι πιο οχληρός από τον Ίμπσεν. Τον τελευταίο τον προσδιορίζεις στον αιώνα που έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του, τούτο όμως δεν ισχύει για τον Στρίντμπεργκ. Όχι ότι αυτό είναι κρίση υπέρ αυτού. Μάλιστα η συνήθεια να τον προβάλλουν ως εναλλακτικό του Ίμπσεν, και στη συνέχεια να τον καταδικάζουν, είναι άνευ αποχρώντος λόγου. Ως δραματουργός επέτυχε λιγότερα από τον Ίμπσεν, κι αυτό γιατί η αλλοφροσύνη του τον εμπόδιζε να βρει ανακούφιση σ’ ένα πλούσιο εσωτερικό κόσμο. Πάντως η ιδιότητα της αγωνίας του εισδύει και στις μέρες μας.
Ο Ίμπσεν είναι κλασικός και πληρεί αυτήν την εξουσία. Κι εδώ θα ανοίξω μια παρένθεση και θα πω ότι η επιρροή του είναι πρόδηλη σ’ όλους τους σημαντικούς Ευρωπαίους δραματουργούς που ήλθαν μετά από αυτόν. Ο Ίμπσεν έδωσε στο Ευρωπαϊκό δράμα το βάθος που στερείτο, και με την τεχνική του η επιδέξια ικανότητά να αναπαρασταίνει το παρελθόν από την άποψη του σήμερα, η εφεύρεση ενός πραγματικού ρεαλιστικού διαλόγου και με την ποικιλόμορφη προσέγγιση του. Ο Στρίντμπεργκ όχι κλασικός εξακολουθεί να μας ανησυχεί, γιατί καταλαβαίνουμε απόλυτα τις δυσκολίες του. Δίκαια τον έχουν περιγράψει ως «αδιόρθωτο υποκειμενικό». Η εγωκεντρισμός του εμφανίζεται συχνά και αποκλίνει από ό,τι θεωρείται φυσιολογικό, αλλά έπρεπε να ξεκαθαρίσει τα κίνητρά του και να διερευνήσει τον εαυτό του. Η προσωπική του ζωή όλο και περισσότερο υπέφερε από έλλειψη σταθερότητας και ισορροπίας. Για παράδειγμα: όταν απέτυχε ο πρώτος του γάμος, φαντάστηκε ότι την γυναίκα του την κέρδισαν οι Ευρωπαίοι φεμινιστές και ότι τον βασάνιζαν. Μετά, για ‘ αντικρούσει τις φήμες πως «δεν ήταν άντρας», πήρε μαζί του σε πορνείο ένα γιατρό για να του μετρήσει τη στύση!
Παρ’ όλα αυτά, ο Στρίντμπεργκ ήταν πράος χαρακτήρας, κι αυτή του η πλευρά απέφερε μερικά γοητευτικά και απολαυστικά γραπτά. Όμως η σημαντικότερη δουλειά του είναι γραμμένη όχι από ένα στέρεο κέντρο σοφίας, αλλά από την περιστροφική περιφέρεια υποκειμενικού μαρτυρίου. Δεν ρίχνει νηφάλιο φως στη ζωή, αλλά την φωτίζει με εκλάμψεις. Το «μοντέρνο» στον Στρίντμπεργκ είναι ότι δεν έκανε καμιά διάκριση μεταξύ της τέχνης και της ζωής: αδιαφορούσε για τις προυποθέσεις των προηγούμενων αιώνων. Αν ο εξπρεσιονισμός (το αισθητικό ρεύμα με κύρια χαρακτηριστικά την υποκειμενική έκφραση του καλλιτέχνη και την έμφαση σε συναισθηματικές ή συγκινησιακές καταστάσεις) ορθώς χαρακτηρίζεται από μια διαπεραστική κραυγή, τότε ο Στρίντμπεργκ ήταν ο πρώτος που άνοιξε το στόμα του.
Το κόκκινο δωμάτιο (1879), το πρώτο θαυμάσιο μυθιστόρημα του Στρίντμπεργκ, εκθέτει την κοινωνική υποκρισία και περιγράφει την οδυνηρή ανάρρωση ενός νεαρού από τον ιδεαλισμό. Ο γυιός υπηρέτη (1886-1909), με τον χαρακτηριστικό τίτλο, επαναφέρει στη μνήμη την πνευματική του εξέλιξη. Τώρα, αν και δύσκολο να καθορίσεις στη πρόζα του τι είναι αυτοβιογραφικό και τι φανταστικό, πάντως, ως επί το πλείστον, αυτό που καταγράφει είναι οι μεταστροφές και τα σημαντικότερα πνευματικά γεγονότα της ταραγμένης του ζωής: ο πρώτος του γάμος (Η ομολογία ενός ηλιθίου, 1895), η περίοδος «κόλασης» στο Παρίσι όπου επιδόθηκε στην αλχημεία και τον μυστικισμό (Κόλαση, 1897), η ήρεμη περίοδος του τρίτου γάμου (1901-4) που είχε λιγότερο βίαιο τέλος (΄Ενσαμ, 1903).
Στο Οι άνθρωποι του Χέμσο (1887) το αίσθημα του χιούμορ του είναι πασίδηλο, όπως και η περιγραφική του δύναμη. Η ιστορία αφορά τον κόσμο που ζει στα νησίδια της Στοκχόλμης. Το διάδοχο μυθιστόρημα, Στα ακραία νησίδια (1890), ξεφορτώνεται ένα «νιτσεϊκό» υπεράνθρωπο, τον Μποργκ, με την αυστηρή εφαρμογή των νατουραλιστικών νόμων. Είναι χαρακτηριστικό του Στρίντμπεργκ ότι κατά την διάρκεια της ζωής του υπήρξε ό,τι ήταν δυνατόν να είναι: σοσιαλιστής, αριστοκράτης, φεμινιστής, αντι-φεμινιστής, νιτσεϊκός, αντι-νιτσεϊκός, Χριστιανός, δημοκράτης, μυστικιστής… Στα ακραία νησίδια είναι σαφές η σύγκρουση μεταξύ των νιτσεϊκων ιδεών και των δαρβίνειων πεποιθήσεων του.
Πάντως εκεί που διέπρεψε ο Στρίντμπεργκ ήταν στο δράμα. Τα πρώτα του νατουραλιστικά θεατρικά έργα Ο πατέρας (1887) και Η δεσποινίς Τζούλι (1888) συνδιάζουν νοσηρή ψυχολογία (μάστορας του είδους ο Στρίντμπεργκ), παρανοϊκό φόβο για γυναίκες, και κληρονομική αποφασιστικότητα. Υπάρχει σαφώς ένα στοιχείο γκραν-γκινιόλ σ’ αυτά, και δεν δύναται να θεωρηθούν ως ανώτερης μορφής δράμα, αν όχι επειδή αποκλείουν τόσα πολλά. Αλλά από τεχνικής πλευράς είναι σχεδόν άψογα, ιδιαιτέρως με τον τρόπο που χρησιμοποιούν τη σιωπή και τις σιωπές με τις οποίες οι άνθρωποι βασανίζουν ο ένας το άλλο.
Ο Στρίντμπεργκ άσκησε τεράστια επιρροή στο παγκόσμιο θέατρο. Είναι επίσης μια αποφασιστική μορφή για την εξέλιξη της Σουηδικής λογοτεχνίας. Ήταν η δεσπόζουσα φυσιογνωμία την δεκαετία του ογδώντα, επισκιάζοντας τους άλλους συγγραφείς της εποχής αυτής. Την δεκαετία του ενενήντα υπήρξε η γνωστή νεο-ρομαντική αντίδραση, που εντοπίζεται βέβαια στον ίδιο τον Στρίντμπεργκ, όπως και στον ΄Ιμπσεν, στη Νορβηγία.
Απο συνέντευξη του ποιητή Βαβούρη (περ. Περίπλους, τ.23):
‘…ο κ. Γκoύμας (εφοπλιστής θαρρώ που γράφει αγγλικά. Ελληνικά δεν καταδέχεται).’
Τρισμέγιστο λάθος. Γράφει και ελληνικά.
Θεωρώ λίγο άδικη την παρουσίαση για το Στρίντμπεργκ και την υπερβολική εστίαση της στα πάθη του και τα ελαττώματά του διότι την ίδια στιγμή:
1) συγκρίνεται με τον επίσης πολύ μεγάλο Ίψεν τη στιγμή που οι χώροι που κινούνται είναι πέρα για πέρα διαφορετικοί. Ο Ίψεν κάνει πολιτικό θέατρο επηρεασμένος από την αδικία που λέγεται καπιταλισμός και που στην εποχή του βρισκόταν στο ξεκίνημά του ενώ ο Στρίντμπεργκ, παρασυρμένος από τα πάθη και τις αντιφάσεις του, βυθίζεται στο ονειρικό και στο παράλογο προσπαθώντας να φέρει στην επιφάνεια τα πάθη της ψυχής.
2) δε γίνεται αναφορά σε κορυφαία έργα του όπως το «Το Ονειρόδραμα» και « Η Σονάτα των φαντασμάτων» ούτε και στο βιβλίο του «Το παράλογο και μυστικιστικό θέατρο (και δυο μονόπρακτα: «O Παρίας» και «Μπροστά στο θάνατο»)» όπου ο Στρίντμπεργκ, μεταξύ των άλλων, αναλύει και το πώς ο ίδιος θεωρεί τη «θεατρική πράξη» και
3) δε γίνεται αναφορά στο πόσα του οφείλει ο σύγχρονος. Ας μη ξεχνάμε το πόσο επηρεάστηκε από αυτόν ο σημαντικότερος σκηνοθέτης του, ο Μπέργκμαν.