Η ζωή της Θέκλας υπήρξε αναμφίβολα συναρπαστική. Η Θέκλα έζησε στις αρχές του δεύτερου μεταχριστιανικού αιώνα στο Ικόνιο της Μ. Ασίας. Ήταν μια γυναίκα που υπερέβη τους περιορισμούς τού φύλου της. Εγκατέλειψε την αριστοκρατική της οικογένεια, διέλυσε τον αρραβώνα της, διατήρησε την παρθενία της και περιπλανήθηκε στην Μεσόγειο διδάσκοντας το λόγο του Θεού. Γλύτωσε επανειλημμένα από μαρτυρικούς θανάτους και κατέληξε ασκήτρια. Σύντομα καθιερώθηκε ως πρότυπο παρθενίας για τους χριστιανούς και των δύο φύλων. Η μνήμη της τιμάται από την ορθόδοξη εκκλησία στις 24 Σεπτεμβρίου ενώ η καθολική εκκλησία σταμάτησε να την τιμά το 1969.
Οι απόκρυφες Πράξεις Παύλου και Θέκλας περιγράφουν την ασυνήθιστη ζωή της και την προβάλλουν ως πρότυπο προς μίμηση. Την κριτική έκδοση του απόκρυφου ευαγγελίου των Πράξεων Παύλου και Θέκλας ολοκλήρωσαν η Δέσποινα Ιωσήφ και η Μαρώ Τριανταφύλλου και το βιβλίο μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Κατάρτι την επιμέλεια των οποίων έχει η Πολύμνια Αθανασιάδη, καθηγήτρια ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Οι Πράξεις συντάχθηκαν στο δεύτερο μισό του δεύτερου αιώνα στη Μ. Ασία. Φαίνεται ότι υπήρξε ιδιαίτερα δημοφιλές κείμενο καθώς πολλοί χριστιανοί πατέρες το γνώριζαν και μεταφράσεις του σώζονται σε πολλές γλώσσες: στα κοπτικά, συριακά, αρμένικα, σλαβονικά, αιθιοπικά και ίσως αραβικά. Η γλώσσα του κειμένου ήταν η κοινή της εποχής. Το κείμενο διαβαζόταν εύκολα ανεξάρτητα από μορφωτικό επίπεδο και δεν απαιτούσε ιδιαίτερο πνευματικό υπόβαθρο. Επίσης κάποιος μπορούσε να το παρακολουθήσει ευχάριστα αν του το διάβαζαν, που είναι και το πιθανότερο ότι συνέβαινε στις συναθροίσεις των πρώτων χριστιανών. Κάποιος αναλάμβανε να διαβάσει ένα αγιολογικό κείμενο και οι παρευρισκόμενοι το παρακολουθούσαν.
Τον πρώτο και δεύτερο μεταχριστιανικό αιώνα υπήρχαν πολυάριθμες, ανεξάρτητες μεταξύ τους, χριστιανικές κοινότητες που αντιλαμβάνονταν με ποικίλους, και συχνά αντικρουόμενους, τρόπους τη διδασκαλία του Ιησού και εμπιστεύονταν ποικίλα κείμενα ως θεόπνευστα και έγκυρα. Η ύπαρξή τους θορύβησε τους εκκλησιαστικούς ηγέτες και τους ώθησε στη σύνταξη ενός αυστηρά προσδιορισμένου και κλειστού κανόνα γραφών, την Καινή Διαθήκη, με σκοπό την προστασία και περιχαράκωση του δόγματος. Τα κείμενα που κρίθηκαν ακατάλληλα για τους χριστιανούς και που δεν συμπεριλήφθηκαν στον κανόνα είναι γνωστά ως απόκρυφα, ψευδεπίγραφα ή νόθα. Παρά την απόρριψή τους από το επίσημο ιερατείο και τη συστηματική πολεμική που υπέστησαν, ορισμένα κατόρθωσαν να παραμείνουν δημοφιλή για πολλούς αιώνες. Οι ιστορικοί του πρώιμου χριστιανισμού οφείλουν να μελετούν την ολότητά του χριστιανικού κινήματος, το σύνολο των ετερόκλητων κοινοτήτων που αναπτύχθηκαν γύρω από τη διδασκαλία του Ιησού, καθώς και το σύνολο των ετερόκλητων κείμενων που αυτές παρήγαγαν και σέβονταν, είτε αυτά τελικά εγκρίθηκαν ως ορθόδοξα, είτε εξοβελίστηκαν ως αιρετικά από το επίσημο ιερατείο καθώς όλα τα κείμενα αξιοποιούν την ίδια παράδοση με διαφορετικούς τρόπους. Τα απόκρυφα, ή «άτυχα», κείμενα, μολονότι είναι εξίσου σημαντικά για την κατανόησή του κόσμου της ύστερης αρχαιότητας, είχαν παραμεληθεί συστηματικά όχι μόνο από θεολόγους αλλά και από γενεές ιστορικών. Μόλις πρόσφατα ήλθαν στο προσκήνιο και γρήγορα έγιναν μόδα. Σήμερα διανύουμε την περίοδο που η μελέτη τους είναι μόδα.
Η Θέκλα ήταν μια όμορφη κόρη ανώτερης κοινωνικής τάξης που κατοικούσε στο Ικόνιο και η οικογένειά της ετοιμαζόταν να την παντρέψει με ένα νέο κοινωνικά αντάξιο της, το Θάμυρη. Τα σχέδια όμως των δύο οικογενειών αναπάντεχα ανατράπηκαν όταν ο απόστολος Παύλος επισκέφτηκε την πόλη και άρχισε να κηρύσσει το χριστιανικό ιδανικό της παρθενίας. Η Θέκλα μαγεύτηκε από τη διδασκαλία, ερωτεύτηκε τον Παύλο και αρνήθηκε τον αρραβωνιαστικό της και την προδιαγεγραμμένη μοίρα της. Η μητέρα της εξαγριώθηκε με την πρωτόγνωρη ανυπακοή και την άρνηση των κοινωνικών συμβάσεων και κατήγγειλε την κόρη της στις τοπικές αρχές ως άνομη και άνυμφη και τον Παύλο ως ξένο και μάγο. Ο Παύλος συνελήφθη και οδηγήθηκε στη φυλακή, όπου τον επισκέφτηκε η Θέκλα δωροδοκώντας, όπως συνηθιζόταν, τους δεσμοφύλακες. Ο Παύλος και η Θέκλα προσήχθησαν σε δημόσια δίκη. Η απόφαση προέβλεπε άμεση απέλαση του Παύλου από την πόλη και καταδίκη σε θάνατο στα θηρία για τη Θέκλα. Στην αρένα αντιμέτωπη με τα θηρία η Θέκλα βάφτισε τον εαυτό της χριστιανή. Με θαυματουργικό τρόπο σώθηκε, εγκατέλειψε την πόλη, συνάντησε τον Παύλο και του πρότεινε να κόψει τα μαλλιά της και να τον ακολουθήσει στις περιοδείες του. Ο Παύλος δέχτηκε διστακτικά. Ώσπου το ζευγάρι έφθασε στην Αντιόχεια, η Θέκλα προσέλκυσε το ενδιαφέρον του επιφανούς Αλέξανδρου ο οποίος επιχείρησε να τη βιάσει. Ο Παύλος δεν κατέβαλε καμιά απολύτως προσπάθεια να την προστατέψει, αντίθετα την απαρνήθηκε επιδεικτικά και έφυγε από την πόλη. Έτσι, η Θέκλα υπερασπίστηκε με επιτυχία μόνη της τον εαυτό της. Το τίμημα όμως ήταν να προσαχθεί σε νέα δίκη. Οι γυναίκες της πόλης τής συμπαραστάθηκαν στο δίκαιο αγώνα. Μια πλούσια αρχόντισσα, η Τρύφαινα, που μόλις είχε χάσει την κόρη της, την πήρε υπό την προστασία της. Μια δεύτερη θαυματουργική παρέμβαση έσωσε και πάλι τη Θέκλα. Απελευθερώθηκε, υιοθέτησε ανδρική ενδυμασία και αναζήτησε και βρήκε τον Παύλο στα Μύρα. Ο Παύλος την προέτρεψε να διδάξει το χριστιανισμό ως περιπλανώμενη χαρισματική και η Θέκλα πρόθυμα ακολούθησε τη συμβουλή. Μετά από χρόνια η Θέκλα επέστρεψε στο Ικόνιο και συνάντησε τη μητέρα της. Τελικά κατέληξε στη Σελεύκεια όπου πέθανε ήρεμα. Ωστόσο έχει σωθεί και μια άλλη μεταγενέστερη εκδοχή του τέλους της ιστορίας που παρουσιάζει τη Θέκλα να ασκητεύει για εβδομήντα δύο χρόνια σε μια σπηλιά και να ειδικεύεται στις θεραπείες ασθενειών. Στα ενενήντα της έγινε απόπειρα βιασμού της από εθνικούς. Την πιο κρίσιμη στιγμή ο Θεός επενέβη και την εξαφάνισε…
Η Δέσποινα Ιωσήφ σπούδασε ιστορία και αρχαιολογία στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Κρήτης. Ειδικεύτηκε στην ιστορία της Ύστερης Αρχαιότητας, εκπόνησε τη διατριβή της στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου και τη μεταδιδακτορική της έρευνα στο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλίας. Διδάσκει στο Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο.
Η Μαρώ Τριανταφύλλου σπούδασε φιλοσοφία στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου της Αθήνας και σημειολογία φιλοσοφία της τέχνης στο Παρίσι (Paris Ι και Paris VII). Εκπόνησε τη διατριβή της στην ιστορία της Ύστερης Αρχαιότητας στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Κρήτης. Είναι συγγραφέας και διδάσκει στη Μέση Εκπαίδευση.
Παύλος, Θέκλα και Πολύμνια (Αθανασιάδη)!
Η ζωή των επιμελητών έχει, κάποτε, το ίδιο άν όχι μεγαλύτερο ενδιαφέρον από εκείνες των επιμελημένων ηρώων τους. Πρόκειται, βέβαια, για την δύναμη των αφανών που, έρχεται η στιγμή, γίνεται φανερή – ακόμη και μέσα από την φυσιολογική διαδικασία της επιλογής…
Ευχαριστώ για την διαδικτυακή σας πληροφόρηση και το, εύλογο, αγιολογικό της ενδιαφέρον!
Ekseretika enidaferon!
Θα ήθελα να ευχαριστήσω το poiein για τη φιλοξενία του βιβλίου μας. Θα ήθελα μόνο να δώσω μια πληροφορία προς αποκατάσταση της πλήρους αλήθειας, επειδή στο σχόλιο του Γιώργου Λυκοτραφίτη είδα την αναφορά στην Πολύμνια Αθανασιάδη. Το βιβλίο είναι αφιερωμένο σε δύο ανθρώπους. προτιμήσαμε τα μικρά τους ονόματα, αν και δεν συνηθίζεται όταν αναφέρεται κανείς σε ακαδημαϊκά πρόσωπα, αλλά για μας ήταν ένα κλείσιμο του ματιού προς αυτούς περισσότερο, κάτι σαν “είστε παρόντες, και το ξέρετε”. Όντως η Πολύμνια της αφιέρωσης είναι η Πολύμνια Αθανασιάδη, καθηγήτρια της αρχαίας Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας με πολύ πλούσιο έργο στην έρευνα της σκέψης της Ύστερης Αρχαιότητας, την οποία ευχαριστούμε γιατί μας έδωσε την ευκαιρία να εκδώσουμε τη δουλειά μας και μας βοήθησε με τα σχόλιά της. Ο Δημήτρης της αφιέρωσης είναι ο Δημήτρης Κυρτάτας, καθηγητής της Αρχαίας Ιστορίας ,τώρα στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας. Ο Κυρτάτας ήταν ο μυητής μας, δικός μου και της Δέσποινας Ιωσήφ, στην εποχή που ονομάζουμε Ύστερη Αρχαιότητα. Ήταν ο διευθυντής της διδακτορικής μου διατριβής στο πανεπιστήμιο Κρήτης, στο Ρέθυμνο, όπου δίδασκε τότε, και στάθηκε πάντα δίπλα μου σα δάσκαλος και φίλος. Τα βιβλία του, τα άρθρα του και οι προσωπικές μας συζητήσεις ήταν και για τις δυο μας πολύτιμα για την εν γένει συγκρότησή μας ως ιστορικών του αρχαίου κόσμου, και γι’ αυτ΄’ο το βιβλίο που δεν είναι θεολογικό, αλλά μια ιστορική προσέγγιση ενός απόκρυφου (με την έννοια ότι δεν συμπεριλαμβάνεται επισήμως στον Κανόνα της Καινής Διαθήκης) κειμένου. Και το αντικείμενο αυτό στην Ελλάδα το εισήγαγε ο Δημήτρης Κυρτάτας. Ως ιστορικός, ελπίζω ότι θα μου δοθεί η ευκαιρία, από κοινού με τη φίλη και συνεργάτιδα Δ. Ιωσήφ ή μόνη μου, να ασχοληθώ ξανά με τα απόκρυφα κείμενα, παρουσιάζοντας κάποια από αυτά μεταφρασμένα και σχολιασμένα. Αποτελούν εξαιρετικές ιστορικές πηγές τόσο για τη σκέψη, ειδικά του πρώιμου χριστιανισμού, όσο και για τον τρόπο ζωής της περιόδου. Θερμές ευχαριστίες και πάλι. Μαρώ
κ. Μίχο να τολμήσω να προσθέσω και την δική μου παράκληση σε αυτό που λέτε, μια και θα ήθελα να ξέρω την θέση που παίρνει το βιβλίο, την στάση που κρατά σε αυτά τα πράγματα. (αν και από την ιστορία της αγίας Θέκλας όπως την βρίσκω, αυτά εδώ δείχνουν αληθοφανέστερα, πιο πολύ δένει να την φανταζόμαστε σαν μια νεαρή ερωτευμένη γυναίκα, παρά όπως τα άλλα που την παρουσιάζουν σαν μια Ζαν ντ’Αρκ της νέας θρησκείας, και μέριασε βράχε να διαβώ και άλλα τέτοια κουφά)
πχ. και με όλο το θάρρος, εγώ αυτά τα κείμενα τα θεωρώ φυλλάδες της εποχής (απόκρυφα και μη) και εδώ με αγριεύει εκείνο το τέλος, “ο θεός επενέβη και την εξαφάνισε”, ή το άλλο πιο πριν “με θαυματουργική παρέμβαση” , τρόπο κλπ.(σαν ταινία “επιστημονικής” φαντασίας)
Αυτά εντάσσονται στην σφαίρα της άκριτης πίστης, και καλό θα ήταν να γνωρίζουμε κατά πόσον η θέση επιστημόνων και αναλυτών τέτοιων κειμένων παρέχει κάλυψη σε αυτές τις δοξασίες ή τις βάζει κάτω από το μικροσκόπιο της αμφιβολίας πρώτα, της έρευνας μετά, της αμφισβήτησης έπειτα και τέλος της κατακρήμνισης (επιτέλους!)
Εγώ στο συγκεκριμένο θα το έβλεπα σαν τις περιπέτειες μιας (καλώς ή κακώς) αφοσιωμένης σε ένα άνδρα, γυναίκας της εποχής. Τα παθήματά της σε μια κοινωνία που τόσο δέσμευε την γυναίκα και με την χριστιανική ηθική που σιγά σιγά κέρδιζε έδαφος, πλέον εξαιρετικά περιορισμένη (τιμάται η δια βίου παρθενία, και εκτιμάται υπέρμετρα ως κάτι που ευχαριστεί την ίδια την θεότητα, όταν η φύσις των πλασμάτων της δημιουργίας είναι σαφώς άλλη)
Και θα με ενδιέφερε να δω κατά πόσον αυτός ο “άγιος και άμεμπτος” (δική μου φράσις) άνθρωπος εκμεταλλεύτηκε την λατρεία της, την αφοσίωση, την προσήλωση που αυτή επέδειξε στο πρόσωπό του.
Ελεεινό στέκεται το γεγονός που αναφέρετε, ότι την αρνήθηκε όταν τον χρειαζόταν και την άφησε να τα βγάλει πέρα μόνη της. Πόση χριστιανική ευσπλαχνία επέδειξε, πόση αρωγή……(πού ήταν τότε το έξοχο εκείνο: “αγάπην δε μη έχω, ουδέν ειμί”;;;;)
Και πάνω σε αυτό κάπου βρήκα ότι της είπε πως την εγκατέλειψε για να μην πιστεύει σε εκείνον παρά μόνον στον Ιησού (τι βολική δικαιολογία…)
(ένας νοήμων θα τον είχε εγκαταλείψει από τότε, αυτή για να συνεχίσει, μάλλον η κρίση της έπασχε)
Και θα σκεφτώ, μήπως χαρακτηρίστηκε “απόκρυφο” επειδή δεν ήταν τόσο κολακευτικό για τον Παύλο;
Άρα, πέρα από αυτό που μου μοιάζει (μυθιστόρημα της εποχής με ηθικό δίδαγμα, πχ. “πίστευε εσύ και μην ανησυχείς στο τέλος ο θεός θα σε σώσει”), θα ήταν ένα θαυμάσιο ψυχογράφημα, και ίσως και δίδαγμα για το τι δεν πρέπει να κάνουν ποτέ οι γυναίκες: άκριτη απόλυτη ανόητη αφοσίωση σε ένα άντρα ή στο όραμα ενός άντρα, όσο γοητευτικό κι αυτό αν μοιάζει. Αν δεν προσέξουν, αν τυφλές παρασύρονται δίνοντας διαρκώς, γίνονται απλώς ορντινάντσες, ουραγοί, οπαδοί και στελέχη ακόμα κι ενός εμπορίου. Αυτού της λατρείας και του εγωισμού του ενός. (εντάξει, μπορεί και να κερδίσουν την υστεροφημία τους όπως η αγια Θέκλη. Αλλά υποθέτω αυτό ουδόλως τις απασχολεί)
Κι αναρωτιέμαι αν όλα αυτά έχουν διαφοροποιηθεί από την εποχή της Θέκλης, αν έπαυσαν να υπάρχουν άτομα που για να υλοποιήσουν τον σκοπό τους δεν ορρωδούν προ ουδενός. Ακόμα και πατώντας πάνω στο αγνό συναίσθημα του άλλου.
Αλλά την απάντηση την ξέρω….
Αγαπητή κυρία Τριανταφύλλου,
Ειλικρινά ποτέ δεν θέλησα με το σχόλιό μου να σας κάνω να προβήτε σε κανενός είδους αποκαλύψεις, στερώντας έτσι την απόλαυση του μυστηρίου της σκέψης της Ύστερης Αρχαιότητας – κι αισθάνομαι λίγο ένοχος γι’ αυτό. Στην πραγματικότητα, συμφωνούμε απολύτως. Όταν, πριν από πολύ καιρό, είχα πάει πρώτη (και μοναδική) φορά στο σπίτι της κυρίας Αθανασιάδη, είχα μυστικά, μέσα μου, σκεφθεί: “Θεέ μου, στη ζωή της Πολύμνιας ζηλεύω την ευτυχία των ανθρώπων που εσύ αγάπησες…!”
Μετά από λίγο έμαθα ότι χώρισαν.