Ο Z.Δ.Αϊναλής διαβάζει Mateja Matevski: Επιστροφή απʼ την Τροία.

Матеја Матевски (Mateja Matevski)
(b. 1929)

Μετάφραση από τα Σλαβομακεδονικά
Angelina Ajanovska – Ζ. Δ. Αϊναλής

Враќање од Троја
I

Така ја оставивме Троја невоинствена и тиха
сета предадена на нежноста на ветерот
со отворени порти и дрочни овошки
Троја заплискувана од сончевите пеани
ја оставивме вишна врз цветните камењари
по кои виното се цеди и лебецот се рони
Ја оставивме тажни нежни придружници на времето
што иʼ дојдовме оддалеку по благи патишта
во ширното гостопримство на зрелите маслинки

Но кога се најдовме сами на отворено море
очи во очи со непречекливиот бран
и карпите што ги сечеа слабините на корабите
и кога виното се испи и мрсот се истроши
тогаш се потпревме на песната од грло што ни иде
постилајќи се благо врз темната глад и умората
зашто патот ни беше долг по знајните и незнајни води
во кои се мешаа кошмарни патиштата на ѕвездите
додека не се измешаа во длабоките вирови морски
гладот и несоницата талкањето и нашата песна

И долго не разбиравме од забниот ѕид како плиска
предавничкиот збор шумната пена на времето
спомнувајќи ни нешта за кои споменот не знае
измислени од ветерот од безделницата на морето

II

Тогаш ги измисливме јунаштвата и големата моќ
и дрвениот коњ на ведриот Лаертов син
и сите подвизи и солзи на жестоките судири
татнежите на копитата и секавицата на копјето
и крвта што цутеше росна по желбата на боговите грди
што им завидуваа блиски на нашите тажачки и свадби
Тогаш го измисливме чадот на високите кули
и плачот и тажачките и поројот на смртта
крикот на цвеќето и очајот на штирите мајки
среде урнатините од сонце од ветер и од сон

Зашто не постоеше ни Троја ни долгата опсада на ѕидовите
ни Ахиловиот штит ни Пријамовиот плач
сè беше убава измислица на убогиот слепец
што нè залажуваше морни на нашите бродови црни
бурата додека секне ветерот дури примре
сè беше долга мелодија на неуморната вода
што човековиот глас ја мешаше со сонот

Ние си бевме сал патници по невидени нешта
што го оставиле плугот за љубопитноста на веслото
и го прегрнале морето во шумна невиделица
оставајќи го во дална измаглица нежниот скреж на Итака
Ние бевме сонувачи на успаните далечини
што ни го длабеа срцето од дедовци од предеди
во нежни приказни во шумни измами
и сета песна за талкањето по високите премрежија
требаше да ја покаже сал убавината на зборот
дека Лаертовиот син повторно излезе на брегот

III

Морето шумно нè води по трагите иа вишните кули
по мовта на тврдините
по правот на чемерните порти
додека се цеди неуморно врз незгаснатото око
окитот на есенските магли
и студот на осамата

Трагите му ги најдовме во старите ракописи
во изронетите карпи
во запретаните знаци
ликата му се губеше во далечните приказни
во тихите приспивни во геолошките тајни
грлото му се гасеше бавно во тектонските промени
во брзата грмотевица на водените стихии

Градот се креваше вишно пред замижаните очи
на високи карпи врз ридја под стреата на облаците
градот се криеше под мовта под каменот под бранот
како налудничав сон кошмарно бладање пелтечење на ветер
час присутен до болка час дален како песна
градот на големите тревоги на морските убавини

Морето еве нè води по трагите на градот
што треба да се најде и открие и прими
како грст питоми овошки како венец од цвеќа
како тврдина дива на натежнатите гранки
за сонот на патувањето за кошмарот на талкањето
починка ведра пред цинизмот на грубото време
што ни го кршеше сонот низ грди недоодици

Градот никаде го нема ни бил ниту ќе биде
во полето на приказната во морето на песната
за градот не говорат ни трагите ни записите
и сè би било тажното и убаво талкање на Одисеј
по љубовта на водите по гергефот на замислените коси
ако не течеше низ грлово шумната митологија на морето
говорејќи за постојаноста на сонот
во урнатините на срцето
***

Επιστροφή απʼ την Τροία

Ι

Έτσι είναι που αφήσαμε πίσω μας την Τροία ειρηνική και γαλήνια
ταγμένη ολόκληρη στην τρυφερότητα των ανέμων
οι πύλες ορθάνοιχτες και γινωμένα τα φρούτα
η Τροία λουσμένη τους ηλιοβόλους παιάνες
την αφήσαμε ψηλά πάνω από τους ανθισμένους βράχους
όπου το κρασί αναβλύζει και να σβολιάζει ο άρτος
Την αφήσαμε θλιμμένοι και τρυφεροί σύντροφοι από χρόνους
που από χωριστά μονοπάτια κινήσαμε από μακριά
γυρεύοντας την αμφίβολη φιλοξενία των καρπισμένων ελιών

Όταν όμως στεκόμασταν πια μονάχοι στην ανοιχτή θάλασσα
μην ατενίζοντας μπροστά μας παρά τʼ απροσπέλαστα κύματα
και τους βράχους που τρυπούσανε τα πλευρά των πλοίων
κι όταν σώθηκε πια το κρασί και καταναλώθηκε το λαρδί
δεν είχαμε να στηριχτούμε παρά σʼ εκείνα τα άσματα που κυλούσαν απʼ το λαιμό
ανακαλύπτοντας αργά την πείνα μαύρη και την απροσμέτρητη κούραση
ότι μακρύς ήταν ο δρόμος μέσα από άγνωστα ρεύματα και γνωστά
όπου αναμειγνύονταν οι πορείες αστέρων εφιαλτικών
μέχρις ότου η πείνα και η αγρύπνια κι η περιπλάνηση και το δικό μας τραγούδι
γίνονταν ένα με τις βαθιές δίνες της θάλασσας

Πολύ καιρό που δεν είχαμε καταλάβει πως από κείνο το έρκος οδόντων
η λέξη ύπουλη κηλίδωνε τον αλαλάζοντα αφρό του χρόνου
θυμίζοντας μας τα γεγονότα εκείνα που νυχτωμένη η μνήμη αγνοούσε
έπεα πτερόεντα επινοήσεις της αργόσχολης θάλασσας.

ΙΙ

Έτσι επινοήσαμε την κραταιή στρατιά και τις ανδραγαθίες
το ξύλινο άλογο του ανέμελου γιου του Λαέρτη
όλες τις περιπέτειες τα δάκρυα των βίαιων αντεγκλήσεων
τις βροντές των οπλών και τις αστραπές των δοράτων
και τις σταγόνες του αίματος νʼ ανθίζουν κατά τις επιθυμίες κακόβουλων θεών
που έτσι κοντά μας δίπλα μας να φθονούν τους στεναγμούς και τους γάμους μας
Έτσι επινοήσαμε τους πανύψηλους πύργους να καίγονται
τα δάκρυα τους θρήνους το χείμαρρο του θανάτου
ανάμεσα στα ερείπια του ήλιου και του ανέμου και του ονείρου

Ότι Τροία ποτέ δεν υπήρξε
ούτε και η πολύχρονη πολιορκία κάτω από τα τείχη της
ούτε η ασπίδα του Αχιλλέα ούτε τα δάκρυα του Πριάμου
όλα μια φαντασίωση εκστατική κάποιου κακόμοιρου τυφλού
που όλους μας ξεγέλασε έτσι κατάκοπους πάνω στα μαύρα πλοία
ίσαμε να κοπάσει η καταιγίδα και να πέσει ο άνεμος
όλα μια μελωδία μακρόσυρτη των ακατάβλητων υδάτων
ότι να πλέκεται με το όραμα η φωνή του ανδρός

Δεν ήμασταν παρά ταξιδευτές σε αναζήτηση ανήκουστων πραγμάτων
που περιφρονώντας το άροτρο για την περιέργεια των κουπιών
αγκαλιάσαμε τη θάλασσα σφιχτά τυλιγμένοι μιαν απειλητική σκοτεινιά
εγκαταλείποντας στο απομακρυσμένο πούσι τα τρυφερά τζιτζίκια της Ιθάκης
Παρά ονειρευτές του κοιμισμένου βάθους
που ανασκάβοντας την καρδιά κάθε που οι πρόγονοι κι οι πρόγονοι των προγόνων
ιστορούσανε με τρυφερά παραμύθια και πολύβουες πλάνες
κι όλο αυτό το τραγούδι για την περιπλάνηση και τις απίθανες περιπέτειες
δεν είχε παρά νʼ αποδείξει μόνη την ομορφιά της λέξης
όταν ο γιος του Λαέρτη ξανάνιωνε ξαπλωμένος στην όχτη

ΙΙΙ

Ο βόμβος της θάλασσας μας φέρνει στα χνάρια των πανύψηλων πύργων
από τα μούσκλα των κάστρων
και τη σκόνη των κατασκότεινων πυλών
όσο ακάματα κυλούν στον οφθαλμό ακόμα ζωντανό
οι ανθισμένες ομίχλες του φθινόπωρου
κι η παγωνιά της μοναξιάς

Βρήκαμε τα χνάρια της μες σε παμπάλαια χρονικά
πάνω σε φαγωμένες ξέρες
ανάμεσα στα στίγματα της τέφρας
η όψη της χανότανε στα βάθη λησμονημένων αφηγήσεων
στις λικνιστικές νηνεμίες σε γεωλογικά μυστικά
η φωνή της έσβηνε αργά μες τις τεκτονικές αναστατώσεις
μέσα στο γοργό βρόντο των υγρών στοιχείων

Η πόλη ορθωνόταν μπροστά στα ζαρωμένα μάτια
πάνω σε ψηλούς βράχους πάνω από τους λόφους κάτω από τη σκέπη των σύννεφων
η πόλη κρυβόταν κάτω απʼ τα μούσκλα την πέτρα το κύμα
ένα όνειρο τρελό εφιάλτης παραλήρημα το τραύλισμα του ανέμου
παρούσα να πληγώνει ή μακρινή σαν άσμα
η πόλη των συνεχών συναγερμών των θαλάσσιων μεγαλείων

Και ιδού η θάλασσα μας φέρνει στα χνάρια της πόλης
που πρέπει συνέχεια να βρίσκουμε και να ξαναβρίσκουμε και να υποδεχόμαστε
μια φούχτα φρούτα καλλιεργημένα κορώνα των ανθέων
άγριο φρούριο μες σε κατάφορτα κλαριά
για τʼ όνειρο του ταξιδιού και τον εφιάλτη της περιπλάνησης
γαλήνια ανάπαυση μπροστά στον κυνισμό του χρόνου βάνδαλου
που έθραυε τον ύπνο μας πάνω σε τρομερές διαδρομές δίχως τέλος

Πουθενά δεν είναι δεν ήτανε δεν πρόκειται να είναι αυτή η πόλη
στους λειμώνες των αφηγήσεων μήτε στις θάλασσες των ασμάτων
ούτε και χνάρια ούτε και χρονικά δεν μαρτυρούν αυτή την πόλη
κι όλα δεν θα ʽταν παρά μια θλιμμένη κι όμορφη περιπλάνηση του Οδυσσέα
για την αγάπη των κυμάτων για την πλαισίωση μιας κώμης φαντασιακής
αν δεν κυλούσε από τούτο τον λαιμό μια θορυβώδης θαλασσινή μυθολογία
λέγοντας ξανά και ξανά
την επίμονη διάρκεια του ονείρου
μες τα ερείπια της καρδιάς

***

Βιογραφικό Σημείωμα

Ο Матеја Матевски (Mateja Matevski) ανήκει στην μεταπολεμική γενιά των Σλαβομακεδόνων ποιητών, εκείνης δηλαδή της γενιάς που έκανε την εμφάνιση της, όπως και στην Ελλάδα, είτε κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου είτε αμέσως μετά τη λήξη του. Και σε όλες τις επιμέρους εθνικές γλώσσες της πρώην Γιουγκοσλαβίας, η αντίστοιχη γενιά ποιητών θα επιχειρήσει μια αποφασιστική στροφή σηματοδοτώντας την αρχή της μοντέρνας γιουγκοσλαβικής ποίησης. Το γεγονός αυτό που παρατηρείται σχεδόν σε όλα τα βαλκανικά κράτη, και της Ελλάδας συμπεριλαμβανομένης, φυσικά δεν είναι τυχαίο. Οι συνθήκες ετεροχρονισμένης – σε σχέση με τα Δυτικοευρωπαϊκά κράτη – δηλαδή νεωτερικότητας, είναι ακριβώς που θα οδηγήσουν στην ανάπτυξη μιας εύρωστης και γνήσια μοντερνιστικής ποιητικής γραφής στην Γιουγκοσλαβία, στην Ελλάδα, στη Βουλγαρία και βέβαια στην Τουρκία.
Ο Mateja Matevski θα γεννηθεί στις 13 Μαρτίου στην Κωνσταντινούπολη, όπου οι γονείς του είχαν μεταναστεύσει σε αναζήτηση εργασίας και μιας καλύτερης τύχης. Μετά από λίγο η οικογένεια του θα επιστρέψει στο Gostivar (στη δυτική Σλαβομακεδονία). Εκεί θα περάσει τα παιδικά του χρόνια και εκεί θα τον βρει το ξέσπασμα του Πολέμου. Θα συμμετάσχει ως έφηβος στο παρτιζάνικο κίνημα αντίστασης εναντίον του Γ΄ Ράιχ. Μετά το πέρας του πολέμου θα ολοκληρώσει τις σπουδές του στο Τμήμα Γιουγκοσλαβικής Φιλολογίας στα Σκόπια, και εν συνεχεία θα μετοικήσει για ένα χρόνο στο Παρίσι για μεταπτυχιακές σπουδές ως υπότροφος του γαλλικού κράτους επάνω στο σύγχρονο γαλλικό θέατρο. Από κει θα επιστρέψει στη Γιουγκοσλαβία για να εργαστεί αρχικά ως καθηγητής δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, ενώ εν συνεχεία θα εργαστεί διαδοχικά στη Ραδιοφωνία και στη Τηλεόραση των νεοσυσταθεισών τότε κρατικών τηλεπικοινωνιών. Στα τέλη της δεκαετίας του ʼ60 θα οριστεί γενικός διευθυντής της κρατικής Ραδιοτηλεόρασης. Στις αρχές της δεκαετίας του ʼ80 διετέλεσε πρόεδρος της Επιτροπής Διεθνών Πολιτισμικών Σχέσεων της Γιουγκοσλαβικής Σοσιαλδημοκρατίας της Μακεδονίας ενώ παράλληλα εξελέγη τακτικός καθηγητής του Τμήματος Δραματικής Τέχνης του Πανεπιστημίου των Σκοπίων.
Η πρώτη του εμφάνιση στα γιουγκοσλαβικά γράμματα θα γίνει το 1956 με τη δημοσίευση της συλλογής Βροχές, η οποία θα χαιρετιστεί από την κριτική ως η πρώτη σημαντική προσπάθεια της σλαβομακεδονικής ποίησης να εξερευνήσει και να εκφράσει τη σύγχρονη ευαισθησία και ψυχολογία. Μέσα στις τρεις επόμενες δεκαετίες θα ολοκληρώσει τον κύριο όγκο του ποιητικού του έργου. Έτσι, θα ακολουθήσουν οι ποιητικές συλλογές Ισημερινός (1963), Ίρις (1976), Ο Κύκλος (1977), Φιλύρα (1981) και Η Γέννηση της Τραγωδίας (1985). Η τελευταία του ποιητική συλλογή Εσωτερικός χώρος κυκλοφόρησε το 2000. Ποιήματα του θα μεταφραστούν σχεδόν σε όλες τις σλαβικές γλώσσες (σερβοκροατικά, σλοβένικα, σλοβακικά, πολωνικά, ρώσικα) καθώς και σε αρκετές άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες (ιταλικά, ισπανικά, γαλλικά, δανικά, ρουμάνικα, αλβανικά και τούρκικα).
Ο Mateja Matevski είναι αναμφίβολα μια εμβληματική μορφή της σύγχρονης σλαβομακεδονικής λογοτεχνίας. Εκτός από την ποίηση θα ασχοληθεί εκτενώς με το δοκίμιο (το 1987 θα κυκλοφορήσουν δύο συγκεντρωτικοί τόμοι με τις κριτικές και τα δοκίμια του, Από την Παράδοση στο Μέλλον και Θέατρο και Δράμα), θα συνεργαστεί με πληθώρα λογοτεχνικών περιοδικών, ενώ θα ιδρύσει και το λογοτεχνικό περιοδικό Strouga το οποίο θα αφήσει κι αυτό με τη σειρά του τη σφραγίδα του στη σύγχρονη σλαβομακεδονική ποίηση και μέσω του οποίου θα διοργανώνει διεθνείς ποιητικές βραδιές.

από Σωτήρης Παστάκας
2 Comments