zisimos-lorentzatos.jpg

Πρόλογος:

Ο Ζήσιμος Λορεντζάτος φαίνεται να ήταν ένας άνθρωπος ποιητικής στόφας με τη ζωή του ταγμένη στα γράμματα και την μελέτη των ανθρώπων που τα περιτριγύριζαν. Αν κάνουμε έναν γρήγορο – και αδόκιμο ίσως – διαχωρισμό στα επιμέρους σημεία του έργου του, θα μπορούσαμε να το μοιράσουμε σε τέσσερις μεγάλες κατηγορίες.
1. Στις μελέτες του σε Έλληνες και ξένους ποιητές, πεζογράφους και διανοούμενους.
2. Στις μελέτες του και την ενασχόλησή του με τους αρχαίους Έλληνες κλασσικούς 3. Στις μεταφράσεις του.
4. Στο μικρό σε έκταση ποιητικό του έργο.
Μεγάλο σεβασμό δείχνει στον Καβάφη, τον Σεφέρη και τον Παπαδιαμάντη και φαίνεται να προβληματιζόταν ιδιαίτερα με την έννοια και τη θέση του «ιερού» στη συνείδηση του ανθρώπου, αφού στέκεται σε αυτό αρκετά, τόσο στις μελέτες του σε άλλους όσο και στο δικό ποιητικό έργο. Η φύση στο έργο του έχει έντονη παρουσία και κυρίως η θάλασσα, τα δέντρα, ο ουρανός και ο αέρας. Ήταν φιλικός στην έμμετρη ποίηση χωρίς να συμβαίνει το ίδιο με την ομοιοκατάληκτη η οποία στα ποιήματά του είναι στο περιθώριο. Παρακάτω παρατίθενται χαρακτηριστικά αποσπάσματα του ποιητικού του έργου από τις τρεις ποιητικές τους συλλογές: «Μικρά Σύρτις», «Αλφαβητάρι», «Συλλογή-Πηγές».


Επιλογή ποιημάτων – στοιχεία εκδόσεων
(στις εκδόσεις τα κείμενα είναι σε πολυτονικό η ορθογραφία διατηρήθηκε)

Λ
Χίλια σκαλούνια
να τʼ ανέβεις της τέχνης
το Παλαμήδι.

Ν
Που ʼναι το τέλος;
Εν αρχή ην ο Λόγος
εμείς στη μέση.

Ο
Απʼ τα δυο τραίνα
στο σταθμό ποιο κουνιέται
εμείς για το άλλο;

Υ
Αχ η Ακριβούλα
κοχύλια τα προικιά της
Παπαδιαμάντη.

Φ
Όλη τη νύχτα
τʼ άρμπουρο με τʼ αστέρια
παίζαν τραμπάλα.

Από τη συλλογή «Αλφαβητάρι», Αθήνα Ιούλιος 1969. Η έκδοση αυτής της συλλογής έγινε από τον συγγραφέα και δεν προοριζόταν για το εμπόριο. Τυπώθηκαν συνολικά πενήντα ένα αντίτυπα αριθμημένα και υπογεγραμμένα με το χέρι. Η συλλογή αποτελείται από haiku, δηλαδή μικρά γνωμικά. Το κάθε ένα είχε ως τίτλο ένα γράμμα του ελληνικού αλφάβητου.

ΛΕΥΚΑ (απόσπασμα, στίχοι 22-32)
(Η λεύκα στην βόρια Ελλάδα ονομάζεται και καβάκι)
[…] Μπορείς κι άλλα να πεις. Αστέρευτος ο λόγος
Ακόμα κι Όμηρος αν είσαι στου Αλκίνοου τα παλάτια
Και με την πρωτοεικόνα σου γνέμα κι αδράχτια
Στων γυναικών τα δάχτυλα στριφογυρίζουν
Όπως τα φύλλα σε αψηλό καβάκι
Οιά τε φύλλα μακεδνής αιγείροιο.
Όμως εκείνο το μοναδικό ανατρίχιασμα της λεύκας
Κάθε φορά που τη σαλεύει αγέρας (με το χέρι δείξε)
Του κάκου μάχεσαι δε θα μπορέσεις να το πεις
Μολύβι πέφτουν τα φτερά της τέχνης σου της ποιητικής
Μπροστά στο κάλεσμα το αδούλωτο της ζωής
Μπροστά στο ατόφιο δέντρο που σου γνέφει εκεί […]

Ένα από τα λίγα ομοιοκατάληκτα είναι το παρακάτω:
ΤΟΥ ΚΥΡ ΒΟΡΙΑ
Τυλίγοντας τα κύματα
Σαν τις δαιμονισμένες
Γυρίζουν αφρισμένες
Του μελτεμιού οι ανέμες

Ολημερίς δεν έκοψε
Η πελαγίσια λύσσα
Που χάση κόσμου εφύσα
Γραμμή στην πλώρη σου ίσα

Μα το τιμόνι απόμεινε
Στα χέρια του λοστρόμου
Στα πιο γοργά του δρόμου
Καταμεσής του τρόμου

Στις ξέρες γύρω τίποτα
Παρά μονάχα ξύλα
Και του θανάτου σκύλα
Στου κάβου τη μαυρίλα

Τυλίγοντας τα κύματα
Σαν τις δαιμονισμένες
Γυρίζουν αφρισμένες
Του μελτεμιού οι ανέμες.

Μάνα νύχτα μέρα μένω
Τον πνιγμένο να προσμένω
Με καμπάνα και τρισάγιο
Στο θαλασσινό μουράγιο
Στην τραγάνα στην αμμούδα
Στη σουρένα στη φυκιάδα
Τον προσμένω μερονύχτια
Φασκιωμένο με τα δίχτυα
Μοσχοθαλασσοπλυμένο
Της γοργόνας χαϊδεμένο

Το μωρό που βρήκε οιμένα
Την παντοτινή του γέννα.

ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ (Απόσπασμα στίχοι 1-8)
Θα ξαναβρούμε τους ρυθμούς εκεί που τους αφήσαμε
Στην αμμουδιά με τους αφρούς του περασμένου χρόνου
Στα ξύλα που τα σφήνωσαν κατάβραχα φουρτούνες
Στα φύκια τα ξασπρόθωρα στο ασίγαστο νερό.

Θα ξαναβρούμε τους ρυθμούς παντού. Μονάχα εσένα
Δε θα σε βρούμε πουθενά της νιότης αστραπή
Πιο γρήγορη απʼ το τρέξιμο πιο λίγη απʼ το δελφίνι
Στο πήδημά του, μια στιγμή στο πέλαγο αν φανεί. […]

ΑΔΗΛΩΝ ΔΡΑΜΑΤΩΝ (Απόσπασμα στίχοι 1-4)
Καημένη αγάπη της στεριάς και που δε σε περπάτησα
Και που δε σε κολύμπησα της θάλασσας αγάπη –
Τέτοια χαρά στον ουρανό και τέτοιο φως στον κόσμο
Πώς να την πάρεις τη ζωή δόλωμα του θανάτου; […]

Από την ποιητική συλλογή «Συλλογή», Αθήνα άνοιξη 1991. Τυπώθηκαν τετρακόσια αντίτυπα και είκοσι πέντε αντίτυπα σε άλλο χαρτί αριθμημένα που δεν προοριζόταν για το εμπόριο. Οι «Πηγές» ήταν δεμένο και σε κοινή θήκη με τη «Συλλογή» και πρόκειται για πληροφορίες σχετικά με αναφορές της «Συλλογής».


ΜΙΚΡΑ ΣΥΡΤΙΣ

(478-486)
[…] Μα η γενιά της μεγάλης ανταρσίας
Χάραξε πάνω στα βράχια της Ύδρας ή σε μέρος άγνωστο:
Ανθρώπινη νομιμότητα δεν υπάρχει
Η νομιμότητα είναι έννοια μεταφυσική
Και η μεταφορά της από το θείο στο ανθρώπινο επίπεδο
Για λόγους ΜΗ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΥΣ όπως έγινε η γίνεται σήμερα
Δεν αποτελεί υποχρέωση
Για όσους βρίσκουνται ακόμα σε ΖΩΝΤΑΝΗ επαφή με το σύμπαν
Δηλαδή τη θεότητα […]

(738-752)
[…] Όπως οι βασιλιάδες στα νομίσματα
που τριφτήκαν στων λαών τα χέρια ξεπροβάλλει
το μισοφαγωμένο πρόσωπο του Εμπεδοκλή
Αίματος εν πελάγεσσι αντιθορόντος

Τέτοιες ώρες τον κόσμο αυτόν όταν κοιτάζω
Που πάει να δέσει σα βαρέλι όλη τη σφαίρα
Στου λογικού τα τσέρκια ή όταν από παντού
Με ζώνει το τυφλό σταμάτημα του πάθους
Στο αίμα γυρνάω που θρέφει ως πέλαγος το νου μας
Στο μαύρο αίμα που ήπιε ο Τειρεσίας
Κι οι αρχαίες προφητικές ψυχές στον άδη
Στο περικάρδιον αίμα ανθρώποις νόημα
Του χορευτή που κάνει αυτό το πάτωμα
Κόσκινο με των τακουνιών το ντουφεκίδι
Κι απʼ τα κατάβαθα της πατρικής μου γης
Βλέποντας τη διπλή παράδοση φωνάζω

Σκοτεινή δύναμη άγρια φανερώσου
Αντίμαχη της κλασικής Ελλάδας
Και λύτρωσε με απʼ το λευκό της κίονα που με κλείνει […]

(891-901)
[…] Μα την πληγή του ανθρώπου όταν αφόρμισε
Την έγιανε η μητέρα αυτού του ποταμού
Γερόντισσα εκατόχρονη που είδα το γένι της αραιό
Μια Κυριακή να στάζει από μαρίσα

Καθώς η τρίχα στο κατωσάγονο του αλόγου
Όταν σηκώνει το κεφάλι από μια γούρνα

Λέω το μεγάλο φωτεινό θεό
Μοναχογιό της χήρας αιωνιότητας
Που δένεται καλούμα στις περιπλανήσεις του
Με το Σταυρό του Νότου στα μεσούρανα
Και τον αστερισμό της Ανδρομέδας […]

Από την έκδοση «Μικρά Σύρτις». Ένα ποίημα 966 στίχων. Ουσιαστικά ένας μακρύς συνειρμός. Αθήνα 1955. Ο αριθμός των αντιτύπων άγνωστος.


Βιογραφικά στοιχεία:

Ο Ζήσιμος Λορεντζάτος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1915 και ήταν γιος του Κεφαλλονίτη φιλόλογου και πανεπιστημιακού Παναγή Λορεντζάτου. Όταν ολοκλήρωσε τις γυμνασιακές σπουδές του, παρακολούθησε μαθήματα στη Νομική και Φιλοσοφική σχολή. Μετά τον πόλεμο, εργάστηκε ως ανταποκριτής στο BBC στο Λονδίνο. Απελάθηκε από τη χώρα μόλις ξέσπασε το Κυπριακό αφού αρνήθηκε να χαρακτηρίσει τους Κύπριους αγωνιστές, τρομοκράτες. Πρωτοεμφανίστηκε στα γράμματα το 1936 με τη μελέτη «Έντγακρ Πόε – Οι εξαιρέσεις – Η φιλοσοφία της συνθέσεως – Η ποιητική αρχή» και καθιερώθηκε με το βιβλίο του «Δοκίμιο Ι», για το ποιητικό έργο του Διονυσίου Σολωμού. Δημοσίευσε επίσης μελέτες για το έργο του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, του Γιώργου Σεφέρη, του Μακρυγιάννη, του Κάλβου, του Κ.Π.Καβάφη, του Άγγελου Σικελιανού, του Δημήτρη Χατζή, του Δημήτρη Πικιώνη, του Γιώργου Σαραντάρη, του Κώστα Καρυωτάκη, του Κορνήλιου Καστοριάδη και άλλων. Ειδικά μάλιστα για τα άπαντα του Παπαδιαμάντη, η έκδοσή τους από τις εκδόσεις Δόμος θα ήταν μάλλον ανέφικτη δίχως την ουσιαστική συμβολή του. Υπήρξε επιστήθιος φίλος του Νίκου Γκάτσου και του Γιώργου Σεφέρη. Έκανε μεταφράσεις αλλά έγραψε και δοκίμια για έργα των Έζρα Πάουντ, Αντρέ Ζιντ, Ουίλλιαμ Μπλαίηκ, Έλιοτ, Ε.Α. Μπλερ, Άννα Αχμάτοβα, Φρίντριχ Χέντερλιν, Λούντβιχ Βιτγκενστάιν και Αλβέρτο Αϊνστάιν. Τα βιβλία του είναι σχετικά δυσεύρετα αλλά το σύνολο του δοκιμιακού έργου του έχει συγκεντρωθεί σε μια δίτομη έκδοση, με τίτλο «Μελέτες» (Δόμος, 1994). Ο Λορεντζάτος υπήρξε προσηλωμένος μελετητής των αρχαίων κλασικών, από τον Όμηρο ως το Θουκυδίδη και από τον Αριστοτέλη ως τον Πλάτωνα. Κεντρική προβληματική της σκέψης του υπήρξε η αναζήτηση του ιερού στην τέχνη, όχι με τη στενή θρησκευτική σημασία αλλά με την ευρύτερη έννοια. Ως άνθρωπος ο υπήρξε μεν κοσμοπολίτης αλλά έζησε ως άνθρωπος χαμηλών τόνων καθώς ποτέ δεν καλλιέργησε δημόσιες σχέσεις και δεν έδινε καν συνεντεύξεις. Έφυγε πλήρης ημερών από πνευμονικό οίδημα στις 3 Φεβρουαρίου 2004.


Σύντομες πληροφορίες:

• Στα σημαντικότερα ποιητικά του έργα κατατάσσονται η «Μικρά Σύρτις» (1955) που ήταν η πρώτη του ποιητική συλλογή και η δίτομη κασετίνα με τίτλο «Συλλογή-Πηγές».

• Ένα ιδιαίτερο έργο του Λορεντζάτου είναι στο «Στου τιμονιού το αυλάκι» (Δόμος 2001), το οποίο βασίζεται σε σημειώσεις που κρατούσε από τα ταξίδια του στην άγονη γραμμή του Αιγαίου.

• Ο Γ.Παμπούκης έγραψε γιʼ αυτόν: «Δεν είναι ούτε τέρας γνώσεων ούτε τέρας μνήμης. Είναι κάτι πολύ παραπάνω: είναι τέρας κατασταλάγματος».

• Το 1987 του απονεμήθηκε το Αʼ Κρατικό Βραβείο Ποίησης, αλλά δεν παραβρέθηκε στην τελετή απονομής. Ζήτησε το βραβείο του να μεταβιβαστεί αυτούσιο σε νέο ποιητή.

• Η παρουσία του ως δοκιμιογράφος ήταν πολύ πιο έντονη απʼ ότι ως ποιητής. Τα περισσότερα βιβλία του είναι μελέτες και δοκίμια. Όλα μαζί συγκεντρώνονται σε τρεις τόμους με τον γενικό τίτλο «Μελέτες». Οι πρώτοι δύο τόμοι εκδόθηκαν με δική του επιμέλεια.

• Ήταν προσηλωμένος στην μελέτη των αρχαίων κλασικών. Από τον Όμηρο ως το Θουκυδίδη και από τον Αριστοτέλη ως τον Πλάτωνα. Βασικό στοιχείο της αναζήτησης του στην τέχνη ήταν η παρουσία του ιερού σε αυτήν, όχι με τη στενή θρησκευτική σημασία αλλά με την ευρύτερη έννοια.

• Το μικρό βιβλίο «Ένας ποιητικός περίπατος» πλην μερικών εισαγωγικών γενικών θέσεων πρόκειται για την ανάλυση του ποιήματος του Καβάφη «ʼΕν τωι Μηνί ʼΑθύρ»

• Η «Μικρά Σύρτις» που ήταν η πρώτη του ποιητική συλλογή δεν συνοδευόταν από καμία σημείωσή του. Τη δεύτερη, το «Αλφαβητάρι», την εμπλούτισε με ένα φύλλο που περιείχε οκτώ σημειώσεις εκ των οποίων οι τέσσερις τελευταίες είναι απλές παραπομπές.

• Η Μικρά Σύρτις είναι το νοτιότερο τμήμα του κόλπου των Σύρτεων. Η τοποθεσία σήμερα είναι γνωστή ως κόλπος του Γκαμπές (από την ομώνυμη πόλη). Την πόλη αυτή την συναντάμε και στην ποίηση του Νίκου Καββαδία.

• Το μόνο ποίημα του Ζήσιμου Λορεντζάτου που δημοσιεύτηκε σε περιοδικό είναι η «Μετάφραση» (Εκηβόλος, τεύχος 13, Καλοκαίρι 1983)

Βιβλιογραφία:
Μια πρόχειρη βιβλιογραφία από αυτά που μπορεί να βρει κανείς στο εμπόριο.

Ο Θησέας του Αντρέ Ζιντ – Κακουλίδης (1952)
Δύο κείμενα – Ίκαρος (1972)
Αρχαίοι κριτικοί – Ίκαρος (1978)
Διόσκουροι – Δόμος (1997)
Μνημόσυνο για τον Κορνήλιο Καστοριάδη – Το ροδακιό (1998)
Ένα αυστηρό ελληνικό ποίημα «Οι βράχοι της Ύδρας» Νίκου Καρούζου – Δόμος (1999)
Ένας ποιητικός περίπατος – Δόμος (1999)
The drama of Quality – Denise Harvey (2000) μετάφραση: Sherrard, Liadain
Τρία κείμενα – Δόμος (2000)
Αποσιωπήσεις – Το ροδακιό (2000)
Ο τόμος περιλαμβάνει τα κείμενα: «Δημήτρης Χατζής», «Στα 200 π.Χ.» (με αφορμή ένα ποίημα του Κ.Π. Καβάφη) και «Φιλοσοφία και επιστήμη» (ανάλυση των απόψεων του Ludwig Wittgenstein και του Κορνήλιου Καστοριάδη).
Στου τιμονιού το αυλάκι – Δόμος (2001)
Δοκίμιο ΙΙ – Δόμος (2002)
Κ.Π. Καβάφης Ανθολογία – Ίκαρος (2004)
Ήταν το τελευταίο έργο του και ολοκληρώθηκε τα Χριστούγεννα του 2003. Περιλαμβάνονται 34 ποιήματα του Καβάφη επιλεγμένα από τον ίδιο.
Ένα τετράστιχο του Χάιντερλιν – Ίκαρος (2006)
Ποιήματα: Μικρά Σύρτις, Αλφαβητάρι, Συλλογή. Ίκαρος (2006)
Μελέτες (3 τόμοι) – Δόμος (2007 ο τρίτος και 1994 οι δύο πρώτοι). Ο τρίτος τόμος εκδίδεται με ευθύνη και επιμέλεια του εκδότη, αφού ο Ζήσιμος Λορεντζάτος είχε φύγει από τη ζωή.
Γράμματα Σεφέρη – Λορεντζάτου (1948 – 1968) – Δόμος (1990)

Συμπιλήματα:
Χαμένες πατρίδες: Γιώργος Σεφέρης: Τρεις μέρες στα μοναστήρια της Καππαδοκίας – Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη (προσφορά με την εφημερίδα «Τα Νέα») (2008)
Εισαγωγή στην πεζογραφία του Παπαδιαμάντη – Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης (2005)

Επίσης βλ. Δημήτρης Δασκαλόπουλος, «Βιβλιογραφία Ζήσιμου Λορεντζάτου (1931- 2004)», Νέα Εστία τεύχος 1786, Φεβρουάριος 2006 σελ. 351-403

Πηγές:
«Ζήσιμος Λορεντζάτος» Ποιήματα: Μικρά Σύρτις, Αλφαβητάρι, Συλλογή. Επιμέλεια Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλος – Αθήνα Ίκαρος 2006
Τσιριμώκου Λίζυ, «Λορεντζάτος Ζήσιμος», Παγκόσμιο Βιογραφικό Λεξικό 5 – Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1986.
Ένας ποιητικός περίπατος – Δόμος 1999
Μελέτες: τόμος αʼ και βʼ, Δόμος 1994 και τόμος γʼ 2007
Αρχείο Ελλήνων Λογοτεχνών, Ε.ΚΕ.ΒΙ.