Σε πρόσφατη δημοσιοποίηση στοιχείων, η πρωτιά της Λένας Μαντά στο επίπεδο των δανειζόμενων βιβλίων στις δημόσιες βιβλιοθήκες προκάλεσε ποικίλες αντιδράσεις. Η δική μου, αντανακλαστική σκέψη, δεν ήταν άλλη από την υπενθύμιση του μεγάλου απόντος από τα ποιητικά πράγματα. Σε αντίθεση προς τις συνήθεις πεποιθήσεις της εποχής, ότι για την κατάντια του ποιητικού γίγνεσθαι ευθύνονται οι ανάλγητοι εκδότες, ο ποιητικός πληθωρισμός των αυτοχρηματοδοτούμενων εκδόσεων, η εγκατάλειψη του μέτρου και της ομοιοκαταληξίας, το απαίδευτο κοινό, δεκαετίες τώρα σταθερά πιστεύω ότι ο μεγάλος εχθρός της σύγχρονης ποιητικής παραγωγής είναι η κρυπτικότητα. Η δική μου, περιορισμένη εποπτεία στις εκατοντάδες των τίτλων που εκδίδονται ετησίως, αυτό μαρτυρά: ένα απέραντο τραίνο με άπειρα βαγόνια, μισθωμένα για ταξίδι δίχως επιβάτες.
Στις ποιητικές συναντήσεις του φυσιολατρικού ομίλου Πατρών (ομού με την Άννα Νιαράκη, τον Τάσσο Παγιασλή, τον Θωμά Παπαστεργίου και άλλους ανήσυχους, τότε νέους, της Αχαΐας…) θυμάμαι πόσο θύμωνα την ομήγυρη τονίζοντας ότι αν δεν προταχθούν οι ανάγκες του αναγνώστη σε αυτό που γράφουμε, είμαστε καταδικασμένοι στα ράφια των αζήτητων, όχι ως πρόσωπα, αλλά ως τέχνη ολόκληρη. Ουδείς έχει ανάγκη από ποιήματα που δεν μπορεί να καταλάβει, είτε αυτός που τα γράφει αντιλαμβάνεται ότι προσεύχεται σε ανύπαρκτο θεό είτε όχι.
Την ώρα που μουσικοί, επιστήμονες, φιλόσοφοι του καναπέ, προπονητές σχέσεων και άλλοι ψηφιακώς δρώντες ζουν μεγάλες στιγμές την εποχή του διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, οι ποιητές, οι θεωρητικά αρμόδιοι να γεννήσουν τον στίχο που θα κοινοποιηθεί παντού, θα αρμέξει μάτια, θα καθηλώσει ψυχές, θα αναπαραχθεί σε τοίχους και στάσεις λεωφορείων, δεν καταφέρνουν να εισχωρήσουν πουθενά.
Μπαίνω στο αυτοκίνητο. Οι Domenica άδουν Μήτσο Παπανικολάου:
Πέρασες όπως περνούνε
Όσα δεν θα ξαναρθούνε
Σε κρατώ στον νου μου ακόμα
Σαν τριαντάφυλλο στο στόμα.
Αν τέτοιους στίχους έχει ανάγκη η εποχή, ποιος θα γιατρέψει τη ναρκισσιστική διαταραχή των γραφιάδων για να γραφτούν;
Αγαπητέ κύριε Μουζάκη, με όλο τον σεβασμό, η ποίηση είναι η ουσία της τέχνης, η τέχνη των τεχνών. Η πρώτη θέση της ανάμεσα στις τέχνες δεν κινδυνεύει από κανέναν και από τίποτα. Άλλοι ιεραρχούν διαφορετικά, αλλά κατά την ταπεινή γνώμη μου πρώτη σε αξία είναι η θρησκεία, δεύτερη η φιλοσοφία και τρίτη η ποίηση. Και τέσσερα μικρά ποιήματα από τα άτεχνα που γράφω:
Πιστεύω ότι ο καθένας / κάνει το καλύτερο που μπορεί / και στο τέλος θα μας κρίνει όλους / ο Θεός.
πέρα από το ωραίο και το άσχημο / αν θέλεις να γράψεις ποίηση / ελευθερώσου από την αισθητική
Γιαν Κοτ και Γιόζεφ Μπόις / πρώτα είναι οι άγιοι / μετά οι φτωχοί / μετά οι φιλόσοφοι / και μετά οι ποιητές
Ίσως το Σύστημα να μην / είναι εντελώς άδικο, / αν τελικά οι πρώτοι γίνουν τελευταίοι / και οι τελευταίοι πρώτοι.
————
Κάποτε, όχι πολλά χρόνια πριν, είχα εκφραστεί και εγώ με μεγάλη αγανάκτηση για τη σύγχρονη κατάσταση της ποίησης, αλλά και λάθος έκανα, και μιλούσε περισσότερο ο εγωισμός και η φιλοδοξία.
Σας ευχαριστώ για το κείμενο, να είστε πάντα καλά.
Αγαπητέ κύριε Μουζάκη, νομίζω ότι η κρυπτικότητα είναι μία άμυνα απέναντι στην ανελευθερία. Πώς να μιλήσεις και τι να πεις, όταν απαγορεύεται η αλήθεια; Είπε ο Άγγελος Σικελιανός στην τραγωδία του «Σίβυλλα»: «Τα μαντεία σωπάσαν απ’ τον καιρό που οι τύραννοι φοβούνται ν’ ακούσουν την αλήθεια.» Αλλά και ο Πάμπλο Πικάσο είπε: «Η τέχνη είναι ένα ψέμα που λέει την αλήθεια.» Για ποιον λόγο να καταφύγεις στο τέχνασμα ενός ψέματος που λέει την αλήθεια, αντί απευθείας στην ίδια την αλήθεια;
————
φαντασία
Μου απαγόρεψαν να ζω·
γι’ αυτό είμαι ποιητής·
ζω στη φαντασία μου.
Ο Καβάφης εκφράζει κάτι ανάλογο
στο ποίημά του «Τείχη»
και ο Καζαντζάκης
το ίδιο
εκεί που αρνείται
ότι υπήρξε φύση ασκητική.
————
Τείχη
Χωρίς περίσκεψιν, χωρίς λύπην, χωρίς αιδώ
μεγάλα κι υψηλά τριγύρω μου έκτισαν τείχη.
Και κάθομαι και απελπίζομαι τώρα εδώ.
Άλλο δεν σκέπτομαι: τον νουν μου τρώγει αυτή η τύχη·
διότι πράγματα πολλά έξω να κάμω είχον.
Α όταν έκτιζαν τα τείχη πώς να μην προσέξω.
Αλλά δεν άκουσα ποτέ κρότον κτιστών ή ήχον.
Ανεπαισθήτως μ’ έκλεισαν από τον κόσμον έξω.
————
Όταν πεθάνω κάποιος βιογράφος μου θα γράψει – ο
ηλίθιος – πως είμουνα φύση ασκητική, με λίγες επιθυμίες,
ένας άνθρωπος που ζούσεν άνετα στην εγκατάλειψη και
στην φτώχεια. Και κανένας δεν θα ξέρει πως, αν
κατάντησα «ασκητής» είναι γιατί δε μου στάθηκε βολετό
να ζήσω την αληθινή μου φύση και γιατί προτίμησα πάλι
τη γύμνια από τη φθηνή μπουρζουαζίστικη εξευτελιστική
λιβρέα.
————
Ζητώ συγγνώμη αν κουράζω.
Δεν κουράζετε καθόλου, αγαπητέ κύριε Μεσολωρά. Εξετάστε, όμως, το ενδεχόμενο, η κρυπτικότητα να είναι συχνά επίφαση λογιότητος, μα στην ουσία της ξεγάνωτος τενεκές.
Δεν πιστεύω στην αρνητική κριτική αγαπητέ κύριε Μουζάκη. Σε μία τελική, όλοι είμαστε ξεγάνωτοι τενεκέδες, με πρώτο απ’ όλους τον Σωκράτη που είπε ότι «Ένα ξέρω, ότι δεν ξέρω τίποτα».
Πιστεύω στην κριτική που δεν έχει κατανοήσει – αισθανθεί ένα ποίημα. Γιατί ένας άνθρωπος είναι όπως είναι και γιατί εκφράζεται όπως εκφράζεται. Η ποίηση, όπως και οι αδελφές της η θρησκεία και η φιλοσοφία, αγκαλιάζει όλο τον άνθρωπο. Δεν υπάρχουν καλύτεροι ή χειρότεροι ποιητές, όπως δεν υπάρχουν καλύτεροι ή χειρότεροι άνθρωποι. Υπάρχει μόνο το σκοτάδι της άγνοιας. Και για τους ποιητές και για τους ανθρώπους. Ο Θεός και η ψυχή του κάθε ανθρώπου γνωρίζουν τι έχει ζήσει ο καθένας μας για να είναι αυτός που είναι. Και για να γράφει όπως γράφει.
Σας ευχαριστώ πάρα πολύ για την απάντησή σας.
υγ.
Εννοείται ότι πέφτω πάρα πολλές φορές (συνέχεια;) στο σφάλμα της αρνητικής κριτικής. Και συγγνώμη εάν γράφω ανοησίες.
Συγχωρήστε με που επανέρχομαι, αγαπητέ κύριε Μεσολωρά, αλλά θα ήθελα να διευκρινίσετε εάν δεν πιστεύετε στην αρνητική κριτική ή στην κριτική γενικώς. Αν δεν πιστεύετε μόνο στην αρνητική, αλλά καλοδέχεστε τη θετική, τότε επιτρέψτε μου να σας επισημάνω ότι σας ζηλεύω, αφού για σας δεν υπάρχει τίποτε άσχημο άξιο επισήμανσης, μόνο ομορφιά που ο κόσμος δεν κατανοεί. Εγώ οφείλω να ομολογήσω ότι βρίσκω άσχημη τη Γεωργία Βασιλειάδου (για την εμφάνιση αυτονοήτως η αναφορά) και όμορφη την Μαριάννα Κουράκου, βρίσκω όμορφο το “πλησιέστερο” της Κικής Δημουλά και άσχημο τον “τρελό λαγό” του Μίλτου Σαχτούρη, η δε σύγχρονη Corolla Hatchback είναι για μένα σαφώς ομορφότερη όλης της τάξεώς της, ειδικά όταν είναι ερυθρή, όπως το αίμα που βράζει επειδή δεν αντέχει την απόρριψη. Συμφωνώ, ωστόσο, μαζί σας ότι άπαντες είμεθα ξεγάνωτοι.
Νομίζω ότι σωστά καταλάβατε. Δεν πιστεύω στην κριτική, πιστεύω στην κατανόηση. Όπως ουσιαστικά το ψέμα δεν υπάρχει, αλλά είναι μία κατάσταση στην οποία δε γνωρίζουμε την αλήθεια, το ίδιο νομίζω ότι ισχύει και για την ασχήμια, είναι μία κατάσταση στην οποία δεν αισθανόμαστε την ομορφιά, η οποία όμως υπάρχει.
Διαβάζω στη Βικιπαίδεια: «187 παιδιά πεθαίνουν κάθε ώρα γιατί δεν έχουν πρόσβαση σε καθαρό νερό» και «Σύμφωνα με έκθεση της UNICEF στη νότια Ασία (Αφγανιστάν, Μπανγκλαντές, Μπουτάν, Ινδία, Νεπάλ, Μαλδίβες, Πακιστάν και Σρι Λάνκα) 347 εκατομμύρια παιδιά είναι εκτεθειμένα σε σοβαρή ή εξαιρετικά σοβαρή έλλειψη νερού, δηλαδή ο μεγαλύτερος αριθμός σε σχέση με οποιαδήποτε άλλη περιοχή του κόσμου. Τη νότια Ασία ακολουθούν η ανατολική και η νότια Αφρική, όπου 130 εκατομμύρια παιδιά απειλούνται από σοβαρή έλλειψη νερού». Με αυτές τις προτάσεις στον νου το όμορφο και το άσχημο παραμένουν τα ίδια ή αλλάζουν; Συνεχίζουμε να βρίσκουμε μία φεράρι όμορφη; Και αν ναι, είναι το ωραίο στο κακό, για το οποίο μας μίλησε πρόσφατα ο Μπωντλαίρ;
Σε ένα (ανολοκλήρωτο) ποίημα που έβαλα στο χαρτί χθες, αλλά κυοφορείται μέσα μου κάμποσο καιρό, μεταξύ άλλων, σημείωσα:
«Προφανώς, και εάν όλη η ανθρώπινη ιστορία είναι μία τρύπα στο νερό (το ανθρώπινο είδος θα εξαφανισθεί, το σύμπαν θα καταστραφεί κ.τ.λ.), χάνουν την όποια αξία τους οι όποιες ανθρώπινες διαφορές.
Έπειτα, έχω την αίσθηση, ότι δύο άνθρωποι διαφέρουν μεταξύ τους τόσο εμπρός στον Θεό όσο δύο γάτες εμπρός σε έναν άνθρωπο. Μήπως η μία γάτα θα μιλήσει Αγγλικά και η άλλη θα οδηγήσει αυτοκίνητο;»
Θα σκεφθεί ίσως κάποιος: μπορεί η μία γάτα να είναι η πιο γρήγορη του κόσμου και η άλλη να έχει δύο και όχι τέσσερα πόδια. Σωστό, αλλά βρίσκετε απίθανο ένας άνθρωπος να αγαπήσει, να του φανεί πιο όμορφη η δεύτερη και όχι η πρώτη γάτα;
Ζητώ συγγνώμη, γιατί δεν έχω τον χρόνο να συμμαζέψω καλύτερα τις σκόρπιες σκέψεις μου. Θα ήθελα στο μέλλον να επανέλθω στο τρομερό αυτό θέμα της ομορφιάς – ασχήμιας – κριτικής, για το οποίο είμαστε τόσο ανάξιοι, εγώ και ο άσχημος συναισθηματικός μου κόσμος, να μιλήσουμε.
Ζήτησα από το ChatGPT να μου μιλήσει για τον ελληνικό λαό, και μου απάντησε:
ελληνική μαφία, ξένη μαφία, χούλιγκαν, τρομοκράτες, ακροαριστεροί, ακροδεξιοί, εγκληματίες, φανατικοί, διεφθαρμένοι πολιτικοί, διεφθαρμένοι δικαστικοί, διεφθαρμένοι αστυνομικοί, παρακράτος, σύστημα, πλουτοκρατία, μεγάλες δυνάμεις, πολυεθνικές.
Κρυπτικότητα κύριε Μουζάκη.
Ζητώ συγγνώμη, εάν είμαι άδικος, ανόητος ή αχάριστος.
Γιατί ο κόσμος είναι τόσο φρικτός; Δεν καταλαβαίνω.
«Ο κόσμος είναι τόσο φρικτός γιατί δεν πιστεύεις.»
Ξαναζητώ συγγνώμη, εάν γράφω ανοησίες.
Φοβάμαι.
Θα ήθελα να συνεισφέρω και άλλα τέσσερα ποιήματα:
ατάλαντος // Είμαι ατάλαντος ποιητής. / Δεν ξέρω ούτε δύο στίχους / να βάλω πλάι πλάι με μέτρο και ρίμα. // Αλλά μου αρέσει πολύ να γράφω / και ονομάζω αυτά που γράφω / ποίηση.
ταμπού // Ανακάλυψα την ποιητική μορφή της Μέδουσας. // Αλλά δε θα την αποκαλύψω. // Για να μην πετρώσουμε όλοι. // Για να μην πετρώσει το ανθρώπινο είδος.
άτιτλο // Μετά τους αγίους / και τους φτωχούς, / έχω ξεχωρίσει οχτώ άτομα / από τον ανθρώπινο πολιτισμό: / τον Σωκράτη, τον Διογένη, / τον Σαίξπηρ, τον Καντ, τον Σαντ, / τον Νίτσε, τον Καζαντζάκη και τον Τσόμσκι.
Η Ελλάδα δεν έχει ανάγκη / από ηγέτες και πατριώτες, / αλλά από αγάπη και καλοσύνη. // «Ο κόσμος είναι κακός και άδικος καϋμένε, / πού να πάει μία Ελλάδα με αγάπη και καλοσύνη;» // Άρα, τότε, τι συζητάμε;
————
Έχω την εντύπωση ότι
έχω πει όλα αυτά που ήθελα να πω
και απλά επαναλαμβάνομαι.
————
Παίζουν με το μυαλό σου Διονύση.
————
Ελπίζω να μην κάνω κατάχρηση στην ελευθερία της έκφρασης που προσφέρει το Ποιείν.
————
«Η πιο όμορφη μουσική μου είναι αυτή που δεν γράφτηκε ακόμα.»
Σταμάτης Κραουνάκης
Αγαπητέ κύριε Μουζάκη, θα μπορούσατε σας παρακαλώ να διαγράψετε τα σχόλιά μου εδώ στο κείμενό σας “Κρυπτικότητα”; Νομίζω ότι ήταν πολύ πέραν του αποδεκτού. Σας ευχαριστώ θερμά.