«Κάθε βίωμα, κάθε οδυνηρή δοκιμασία μας ωθεί να νιώθουμε ότι το σκοτάδι γίνεται πιο σκοτεινό, στην πορεία του χρόνου μας ωριμάζει και αλλάζει η οπτική μας για καθετί, αναζητούμε το φως που δίνει ελπίδα, δύναμη, αισιοδοξία, αντλούμε ενέργεια από τον ήλιο που μας καθιστά περισσότερο ζωντανούς, δραστήριους»
Η Ζώζη Ζωγραφίδου μιλάει στο «Ποιητικό Καφενείο» του Ποιείν για τη συλλογή της με τίτλο «Στο νεφέλωμα του πόνου» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Γκοβόστη. Η Ζωγραφίδου, μέσα από τα ποιήματά της, περιγράφει μια εσωτερική μεταμόρφωση: την ανάγκη του ανθρώπου, ακόμα και μέσα στον πιο βαθύ πόνο, να στραφεί προς το φως, να αντλήσει ζωή από την πιο μικρή αχτίδα ελπίδας. Το φως δεν είναι μόνο η σωτηρία – είναι η ίδια η ενέργεια που μας καθιστά ζωντανούς, δραστήριους, ανθρώπινους. Σε αυτό το μεταίχμιο σκότους και φωτός γεννιέται η ποίηση της Ζωγραφίδου· εκεί που η ψυχή αναζητά τον ήλιο για να γιατρέψει τις πληγές της και να μεταπλάσει τον πόνο σε τέχνη, σε λέξεις, σε ανάσα.
– Μιλήστε μας για την ποιητική σας συλλογή με τίτλο «Στο νεφέλωμα του πόνου»
Η ποίηση είναι η ίδια η ζωή, γεννιέται μέσα από περισυλλογή και σιωπή. Όταν ανακαλείς εικόνες, θύμησες, στιγμές που σε σημάδεψαν και έμειναν χαραγμένες στη μνήμη σου.
Στην πρώτη ενότητα ‘Στης σιωπής το μονοπάτι’ εκφράζω μέσα από τα ποιήματά μου πώς βίωσα τον πόνο σε όλες του τις μορφές, στο πέρασμα του χρόνου. Τον σωματικό και τον ψυχικό πόνο. Τον πόνο της απουσίας, τον πόνο της απώλειας, τον πόνο της ανυπαρξίας της ζωής, τον πόνο του θανάτου.
Η δεύτερη ενότητα της συλλογής φέρει τον τίτλο ‘Ημερολόγιο ενός ατέρμονου ταξιδιού’. Πριν τρία περίπου χρόνια χτύπησε την πόρτα μου κι εγκαταστάθηκε ένα ‘θεριό μέσα μου’, ένας μεταστατικός καρκίνος που απέδειξε με το χρόνο πως ήρθε, με τον πόνο που προκαλεί αυτός, τον σωματικό και τον ψυχικό, για να μείνει μαζί μου, ως σύντροφος παντοτινός. Η ενότητα αυτή έχει γεννηθεί από τους στίχους και τις σημειώσεις που κρατούσα κατά την δύσκολη περίοδο της θεραπείας και των επώδυνων ημερών που βίωσα, όταν όλοι οι πόνοι μιλούσαν μέσα μου, όταν έπαιρνα βαθειές ανάσες και έστρεφα το βλέμμα μου στο φως για να αντλήσω δύναμη.
Κλείνει η ποιητική αυτή συλλογή με ένα μήνυμα ελπίδας και αισιοδοξίας που νιώθω ότι μου δίνει ο ήλιος, με το ποίημα «Με του ήλιου το φως» που ποθώ ‘να λειαίνει τις ουλές στο άγγιγμά του’. Ένιωθα ότι ζούσα στο απόλυτο σκοτάδι και η αναζήτηση φωτός μου έδινε και μου δίνει ζωή.
– Η ενότητα «Στης σιωπής το μονοπάτι» είναι αφιερωμένη σ’ εκείνους που «μου μίλησαν» όπως γράφετε χαρακτηριστικά «στον πόνο της σιωπής». Μπορεί να ανακουφίσει ένα ποίημα τον σωματικό πόνο; Σε εσάς λειτούργησε;
Πολλές φορές με τη σιωπή μας εκφράζουμε τον πιο βαθύ πόνο που έχουμε μέσα μας. Ή πνίγουμε συναισθήματα, λόγια που πληγώνουν, οπότε η σιωπή υποδηλώνει αυτό ακριβώς που θέλουμε να κρύψουμε. Άλλοτε πάλι, η σιωπή, η αλαλία, η αφωνία μας ηρεμεί. Άλλοτε πάλι προσπαθούμε να ερμηνεύσουμε τη σιωπή του άλλου. Δεν είμαστε πάντα όλοι σε θέση να ερμηνεύσουμε τη σιωπή του άλλου, ή να διαχειριστούμε τον πόνο του άλλου, τον πόνο του συνανθρώπου μας, ούτε ακόμα να αποδεχτούμε τον δικό μας, αυτόν που καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε και να διαχειριστούμε. Και πολλές φορές είμαστε δίπλα στον άλλο, παρόντες δίχως λόγια, όχι απόντες, με μια σιωπηλή παρουσία που δρα ευεργετικά.
Αναφορικά με το δεύτερο σκέλος της ερώτησης θεωρώ ότι ανακουφίζει η γραφή. Όπως και κάθε τέχνη, κάθε ενασχόληση με κάτι δημιουργικό. Ο Καβάφης το 1921 στο ποίημά του «Μελαγχολία του Ιάσονος Κλεάνδρου. ποιητού εν Κομμαγηνή· 595 μ.Χ.» έγραφε: ‘Εις σε προστρέχω Τέχνη της Ποιήσεως, που κάπως ξέρεις από φάρμακα’. Ζητά παρηγοριά από την τέχνη της ποίησης να απαλύνει τον σωματικό και ψυχικό του πόνο που προκαλεί η πληγή από ‘το γήρασμα του σώματος και της μορφής’.
– Στο ποίημα σας με τίτλο «Άλφα» παρατάσσετε λέξεις όπως η απώλεια, η απόσταση, η αναμονή, η ανυπαρξία….και καταλήγουμε στο τελικό άγγιγμα.. Μπορεί αυτό να τα αλλάξει όλα;
Το ποίημα «Άλφα» είναι αρχικά μια παράθεση λέξεων με το στερητικό ‘άλφα’ που όλες κρύβουν πόνο και αρνητικά συναισθήματα. Λέξεις που εκφράζουν στέρηση, έλλειψη. Κάνω μια διαδρομή αρνητικών καταστάσεων και καταλήγω με μια λέξη που περικλείει τη δύναμη της ανθρώπινης επαφής. Ένα άγγιγμα μπορεί να σημαίνει χίλιες λέξεις και να έχει άπειρες ερμηνείες. Όπως το πρώτο άγγιγμα της μάνας στο παιδί της όταν εκφράζει σ΄αυτό την αγάπη της και απομακρύνει τον φόβο και την ανασφάλειά του.
Ένα άγγιγμα μπορεί να ανατρέψει ένα συναίσθημα, να εξαλείψει μια ανασφάλεια, να απαλύνει τον πόνο, είτε είναι ένα σωματικό άγγιγμα, είτε είναι ένα άγγιγμα ψυχής, ένα πνευματικό δηλαδή άγγιγμα. Μας δίνει δύναμη, δρα καταπραϋντικά, ηρεμιστικά, θεραπευτικά, λυτρωτικά. Ξεκλειδώνει συναισθήματα, μας φέρνει σε επαφή με τον άλλο και προκαλεί ανατροπές στον ψυχισμό μας. Το άγγιγμα από ένα αγαπημένο πρόσωπο, από ένα πρόσωπο που νοιάζεται για μας, συμβάλλει στην γαλήνη, την ενσυναίσθηση, την κατανόηση, την επικοινωνία με τον άλλο.
-Μου άρεσε ιδιαίτερα το ποίημά σας με τίτλο «Ο Χρόνος». Τι είναι όμως ο χρόνος για έναν ποιητή;
O χρόνος συνηθίζουμε να λέμε ότι γιατρεύει τον πόνο. Ο χρόνος όμως δεν γιατρεύει, πάντα αφήνει μια ουλή, να μας θυμίζει τον πόνο που τρύπωσε στο σώμα. Ο χρόνος απλά απαλύνει τον πόνο, την έντασή του. Μας απομακρύνει από τα έντονα αρνητικά συναισθήματα που φωλιάζουν μέσα μας και μας βοηθά να βάλουμε άλλη προτεραιότητα στη ζωή μας, γιατί ο χρόνος κυλάει και η ζωή δεν επιστρέφει. Γινόμαστε πιο ώριμοι με την αρνητική εμπειρία που αποκτάμε και αυτό μας κάνει πιο δυνατούς.
Πολλές φορές ξεχνώ τον χρόνο ως έννοια. Θυμάμαι όμως τις στιγμές που έζησα μέσα στο χρόνο, δίχως να μπορώ να ορίσω στα στενά χρονικά πλαίσια πότε συνέβησαν κάποια γεγονότα. Θυμάμαι το χρονικό πλαίσιο και τις συγκυρίες που βίωσα όταν συνέθεσα ένα ποίημα, δίχως όμως να θυμάμαι πολλές φορές επακριβώς τη χρονιά που έχω βιώσει το συγκεκριμένο γεγονός. Ο χρόνος τρέχει, ασταμάτητα, τρέχουμε κι εμείς μαζί του, δημιουργούμε, ζούμε καταστάσεις κι ανατροπές. Ο χρόνος σταματάει όταν ζούμε έντονα κάποια στιγμή, και τότε αυτή χαράσσεται μέσα στην ψυχή μας. Δεν υπάρχει μόνο αυτό που ζούμε αλλά πώς το μεταπλάθουμε, πώς το εξωτερικεύουμε, πώς το εκφράζουμε στην ποίησή μας. O χρόνος τελικά είναι ένα εφαλτήριο, καθώς η συνειδητοποίηση των βιωμάτων μέσα στο χρόνο γίνεται πηγή έμπνευσης γενικά για τον κάθε δημιουργό τέχνης και ειδικότερα για τον ποιητή.
Όταν αναβιώνουμε μια κάποια τη στιγμή, όταν ζωντανεύει μια ανάμνηση, ένα βίωμα μέσα από την ποίηση, μέσα από ένα ποίημα, η ανάμνηση και ο χρόνος ‘αναγεννιέται στου ήλιου το φως’.
-Ο χρόνος είναι το ίδιο δημιουργικός συντελεστής όπως και η σιωπή στην ποίηση;
Ο χρόνος δρα ευεργετικά όπως διατύπωσα και νωρίτερα, λυτρωτικά, δημιουργικά. Μας απομακρύνει από το τραύμα, την πληγή, την επουλώνει, καταπραΰνει τον πόνο, που όμως αφήνει τα σημάδια του στην ψυχή και στο σώμα. Από εμάς εξαρτάται πώς θα συνεχίσουμε. Αν θα συνεχίσουμε να ζούμε ανασκαλεύοντας κάθε στιγμή μια αρνητική ανάμνηση με αρνητισμό ή αν προσπαθούμε να διδαχτούμε από ένα βίωμα, να το μεταπλάσσουμε, να το μεταποιήσουμε σε τέχνη και να γίνουμε καλύτεροι άνθρωποι με ενσυναίσθηση και αυτογνωσία. Θα θυμηθώ την ιαπωνική τέχνη Kintsugi που δίνει νέα ζωή σε ένα σπασμένο πορσελάνινο βάζο, όταν ενώνοντας τα κομμάτια του με χρυσό, το σπασμένο βάζο παίρνει άλλη πολύτιμη αξία. Έτσι είναι και η ζωή μας, πρέπει να μάθουμε να αποδεχόμαστε ένα τραύμα. Στο χρόνο που περνά να μάθουμε να ζούμε μ’ αυτό που έχουμε βιώσει, και με την πείρα που αποκτούμε να συνεχίσουμε την πορεία της ζωής μας αναγεννημένοι.
-Στο ποίημα «Στο νεφέλωμα του πόνου» ξεχώρισα τον στίχο «Φαντάσματα βλέπω με χρώματα στο σώμα ». Σκεφτόμουν ότι μέσα από μια δοκιμασία αλλάζει η οπτική μας απέναντι στο σκοτάδι, το χρώμα δηλαδή που προσθέσατε στα φαντάσματα ίσως να είναι αυτό που οδηγεί στο φως..;
Κάθε βίωμα, κάθε οδυνηρή δοκιμασία μας ωθεί να νιώθουμε ότι το σκοτάδι γίνεται πιο σκοτεινό, στην πορεία του χρόνου μας ωριμάζει και αλλάζει η οπτική μας για καθετί, αναζητούμε το φως που δίνει ελπίδα, δύναμη, αισιοδοξία, αντλούμε ενέργεια από τον ήλιο που μας καθιστά περισσότερο ζωντανούς, δραστήριους.
Κατά τις μέρες της νοσηλείας μου ήμουν σε ένα διαρκή λήθαργο, είχα παραισθήσεις. Έβλεπα φαντάσματα, που τα φανταζόμουν να παίρνουν χρώματα, έβλεπα εικόνες παράξενες, που τις αποτύπωνα μερικές φορές που δε μπορούσα να πιάσω ούτε το μολύβι, σαν ορνιθοσκαλίσματα, ή όταν συνερχόμουν ως σημειώσεις, στο τετράδιο που είχα πάντα δίπλα μου στο κρεβάτι του πόνου. Οι στίχοι αυτοί, είναι ακόμα ζωντανές εικόνες στη μνήμη μου, που τις βίωσα υπό την παρενέργεια των κατασταλτικών φαρμάκων, των δυνατών παυσίπονων που μου χορηγούσαν για τους φρικτούς πόνους σ’ όλο το σώμα που με βασάνισαν για πολλούς μήνες πριν ακόμα αρχίσει η αντικαρκινική θεραπεία με τις οδυνηρές χημειοθεραπείες και τις ακτινοθεραπείες.
-Στην ποιητική ενότητα με τίτλο ‘Ημερολόγιο ενός ατέρμονου ταξιδιού περιγράφετε τη δύσκολη πορεία που ακολουθήσατε… μια πορεία στο άγνωστο. Πόσο βοήθησε η αποτύπωση των συναισθημάτων σας στο χαρτί;
Όπως διατύπωσα και σε άλλο ερώτημα, πρόκειται για ένα ‘Ημερολόγιο’ καταγραφής συναισθημάτων. Μια εσωτερική αναζήτηση, που καταγράφει την πορεία του αγώνα, την πάλη του σώματος και της ψυχής να βρει ανακούφιση, να ξεπεράσει τον πόνο και να αισθανθεί γαλήνη μέσα από την γραφή. Ένας ‘λυγμός’ που ψάχνει διέξοδο, ‘που πνίγει το σώμα’, που βιώνει την αγωνία για το άγνωστο που θα ακολουθήσει.
-Ο καταληκτικός στίχος στο ποίημα «Πόνοι» είναι ιδιαίτερα αισιόδοξος: «Φτερά να ανοίγεις με τη σκέψη»… Η σκέψη είναι τα φτερά μας, πώς όμως μπορεί κάποιος μέσα από τη σκέψη να ξεπεράσει τα στενά όρια του πόνου;
Δεν είχα χάσει την ελπίδα μου, όταν υπέφερα, όσο άγνωστο κι αν ήταν το ταξίδι και η έκβασή του. Το ποίημα γεννήθηκε μέσα στον πόνο. Προσπαθώ πάντα, στα πλαίσια του εφικτού, να τον αντιμετωπίζω με θετική σκέψη, με ενδοσκόπηση, περισυλλογή και αισιοδοξία. Πολλές φορές με υπέρμετρη δύναμη υπερβάλλοντας εαυτόν, ή αυθυποβάλλοντας στον εαυτό μου ότι ο πόνος έχει εξαλειφθεί. Σαν κάτι που θα μπορούσα να διαχειριστώ και να αντιμετωπίσω με πίστη για την μεγάλη μου αγάπη για τη ζωή, τη φύση, το φως που αντλούμε από τη φύση και τον ήλιο. Σαν να είχα δώσει ένα στοίχημα με τον εαυτό μου ότι θα τα καταφέρω. Να ορίσω το χρόνο όπως θα τον ονειρευόμουν. Που όμως δεν είναι πάντα ανθρωπίνως δυνατόν, διότι άλλος ορίζει την πορεία μας, την παρουσία μας στη γη. Όταν η σκέψη μας παίρνει φτερά και ταξιδεύει, όταν μέσα μας έχουμε θετική ενέργεια, γινόμαστε αμέσως πιο αισιόδοξοι.
-Ο ποιητικός σας λόγος έχει βραβευτεί και έχει μεταφραστεί σε άλλες γλώσσες. Πόσο σημαντική είναι η αναγνώριση για έναν ποιητή;
Η αλήθεια είναι ότι η πρώτη μου ποιητική συλλογή «Parole Notturne» (Νυχτερινά Λόγια) γεννήθηκε στην ιταλική γλώσσα, εκδόθηκε στην Ιταλία όπου και βραβεύτηκε και το γεγονός αυτό με συγκίνησε τότε ιδιαίτερα. Νιώθεις μια συγκίνηση την ώρα της βράβευσης, της αναγνώρισης, ότι μπορείς να επικοινωνήσεις με τους κριτές και τον αναγνώστη σου, γιατί οι άνθρωποι έχουν ανάγκη επικοινωνίας. Νιώθεις ότι μπορείς να μοιραστείς τις σκέψεις σου, να νιώσεις ότι σε δένουν κοινά βιώματα και γεγονότα με τον αναγνώστη σου, που πολλές φορές θέλει να αγκιστρωθεί στο λόγο σου για να αντλήσει δύναμη, να αισθανθεί το φως της ποίησης.
Νιώθεις την αποδοχή και την αναγνώριση για το ποιητικό σου έργο και αυτό σε παροτρύνει να συνεχίσεις να ασχολείσαι με την τέχνη του λόγου. Όμως ένας ποιητής γράφει καταρχάς όχι για να τιμηθεί ή να βραβευτεί – αυτό θα ήταν καταστροφικό εξάλλου για την τέχνη της ποίησης – αλλά για να εκφράσει, να εξωτερικεύσει αυτό που φωλιάζει μέσα του, να νιώσει τη γαλήνη που του δίνει η ποίηση.
Όταν βραβεύεται το έργο σου νιώθεις το βάρος της ευθύνης να συνεχίσεις να γράφεις, να προχωρήσεις παραπέρα, να βελτιώσεις τη γραφή σου, να εκφραστείς, να εμβαθύνεις, να μοιραστείς συναισθήματα, βιώματα, μνήμες, να νιώσεις την κοινή μοίρα με τον αναγνώστη σου.
-Ποιοι ήταν οι ποιητές που επηρέασαν τον ποιητικό σας λόγο;
Από τα μαθητικά μου χρόνια αγαπούσα πολύ την ποίηση, με έλκυε αυτός ο σύντομος περιεκτικός τρόπος γραφής, αυτή η συνοπτική, πυκνή περιγραφή και έκφραση των συναισθημάτων, της ανθρώπινης πραγματικότητας. Έγραφα σύντομα ποιήματα, που έμειναν πρωτόλεια, αδημοσίευτα, νεανικές ποιητικές σκέψεις των χρόνων της εφηβικής αμφισβήτησης και ανησυχίας. Από τους πρώτους έλληνες ποιητές που αγάπησα, είναι ο Καρυωτάκης, ο Σεφέρης, ο Ουράνης, ο Ρίτσος και ο Ελύτης που έδωσε άλλη οπτική και φως στην ποιητική μου ματιά. Έχω αγαπήσει ιδιαίτερα την ιταλική ποίηση. Έχω μελετήσει πολλούς ιταλούς ποιητές, κλασικούς όπως ο Dante Alighieri, ο Guido Cavalcanti, o Francesco Petrarca. Με έχει ιδιαίτερα αγγίξει ο ποιητικός λόγος και η ευαισθησία του Salvatore Quasimodo, του Giuseppe Ungaretti, του Eugenio Montale, του Umberto Saba, του Mario Luzi, του Μario Specchio, του Dante Maffia, του Giovanni Occhipinti καθώς και πολλών άλλων κλασικών και σύγχρονων ποιητών, όπως της Κικής Δημουλά, του Τάσου Λειβαδίτη, του Federico García Lorca, του Antonio Machado, της Anna Szymborska.
-Μπορεί ο άνθρωπος να ξαναγεννηθεί μέσα από ένα ποίημα;
Η γραφή είναι πηγή ζωής και έχει λυτρωτικό χαρακτήρα. Η ποίηση, όπως και οποιαδήποτε μορφή τέχνης, είναι ένα καταφύγιο, είναι ένα μέσο έκφρασης, σιωπηλής ή βροντερής, των συναισθημάτων. Η ποίηση είναι η ίδια η ζωή. Είναι συναίσθημα, μνήμη, βίωμα, είναι αποτύπωση βιώματος. Μας βοηθά να διατηρηθούν οι μνήμες ζωντανές, να αποδεχτούμε τη δύναμη του χρόνου.
«Η ποίηση έχει τις ρίζες της στην ανθρώπινη ανάσα», έλεγε ο Γιώργος Σεφέρης. Είναι η γλώσσα, η φωνή των συναισθημάτων του ποιητή, της χαράς, της λύπης, του φόβου, του πόνου, της αγάπης, της μοναξιάς, της απογοήτευσης, του έρωτα, της προσευχής, των αξιών, της σιωπής του, των προσλήψεών του, είναι η εξωτερίκευση του εσωτερικού του κόσμου. Ο κάθε ποιητής εμπνέεται από την καθημερινότητά του, από τον κόσμο που τον περιβάλλει, από το κοινωνικό, το ιστορικό, το πολιτισμικό, το πολιτικό γίγνεσθαι και η ποίηση του διαποτίζεται και αντανακλά την πραγματικότητα της εποχής του.
«Δεν είναι με ιδέες που φτιάχνει κανείς στίχους, είναι με λέξεις», έγραφε ο Στεφάν Μαλλαρμέ. Η ποίηση φτιάχνεται από λέξεις, από σιωπές, από χαρές, από πόνους. Αναζητά και εκφράζει την αξία μιας μικρής χαράς, ενός ίσως φαινομενικά ασήμαντου γεγονότος. Μας μιλά για την κοινωνία, την αρρώστεια, τα γηρατειά, το θάνατο, τη φύση. Συμβάλλει στο να αισθανθούμε τι σημαίνει αγάπη για τη ζωή. Τι σημαίνει ο ήχος της σιωπής. Η σιγή του πόνου.
Ο Τάσος Λειβαδίτης είχε διατυπώσει ότι «….οι ποιητές κοιμούνται σαν τους κλέφτες, με το αυτί τεντωμένο στην άγνωστη λέξη». Αυτήν την άγνωστη λέξη πρέπει να αναζητά ο ποιητής, άγρυπνος, παρατηρώντας ό,τι συμβαίνει γύρω του και με την ευαισθησία της γραφής του να ευαισθητοποιεί και να αναζωογονεί τον αναγνώστη του για να γίνει ο κόσμος καλύτερος, πιο ανθρώπινος, με διαχρονικές αξίες και σεβασμό στον άνθρωπο και στο περιβάλλον.
Πρέπει να έχουμε τα μάτια μας πάντα ανοιχτά. Έγραφε ο Σολωμός «πάντα ανοιχτά πάντα άγρυπνα τα μάτια της ψυχής μου». Πρέπει να βλέπουμε τον κόσμο γύρω μας, να βλέπουμε τον άνθρωπο, τη φύση, τον ήλιο για να είμαστε δημιουργικοί, να βελτιώνουμε κι όχι να καταστρέφουμε με αρνητισμό και εχθρότητα ό,τι μας περιβάλλει. Να μας βοηθά η ποίηση να ονειρευτούμε, να ξαναγεννηθούμε.
***********************************************************************************
Η Ζώζη Ζωγραφίδου γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1962. Σπούδασε ιταλική φιλολογία και βιβλιοθηκονομία. Είναι καθηγήτρια Ιστορίας Ιταλικής λογοτεχνίας και λογοτεχνικής μετάφρασης στο Τμήμα Ιταλικής Γλώσσας και Φιλολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Είναι συνεπιμελήτρια των ποιητικών ανθολογιών που απoτελούν τους καταλόγους των ομώνυμων εκθέσεων φωτογραφίας: Viaggio in un’Italia senza tempo (Ταξίδι σε μια Ιταλία δίχως χρόνο· 1η έκδ. Pictografia, Murcia 2011 – 2η έκδ. Aracne, Ρώμη 2015, Βραβείο λογοτεχνίας “Ninfa Galatea”, Acicastello 2011) και Porte e finestre d’Italia: immagini e poesie (Πόρτες και παράθυρα της Ιταλίας: εικόνες και ποιήματα· Aracne, Ρώμη 2015). Έχει μεταφράσει έργα κλασικής και σύγχρονης ιταλικής λογοτεχνίας.
