2
ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΕΡΓΟ ΚΑΙ «ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΓΙΓΝΕΣΘΑΙ»: ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ
ΤΟΝ ΡΟΛΟ ΤΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΥ -ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ-
`
Είναι σαφές πως το ανοικτό ζήτημα του ρόλου του δημιουργού απέναντι τόσο στο έργο του όσο και στo κοινωνικό σύνολο ευρύτερα εγείρει σειρά διαχρονικών, εφαπτόμενων και διαλεκτικά συγκρουσιακών προσεγγίσεων. Κι αυτό γιατί ο τρόπος θεώρησης, διαχείρισης και πρόσληψης
της καλλιτεχνικής δημιουργίας διαφέρει αισθητά από δημιουργό σε δημιουργό, γεγονός που διαμορφώνει μια τεράστια δέσμη προσεγγίσεων, η οποία αντανακλά άλλοτε ρητά και άλλοτε υπόρρητα τις όψεις και τις πολλαπλές αναγνώσεις της ίδιας της καλλιτεχνικής διαδικασίας.
Από την άλλη, δε θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς πως δεν υπάρχουν κοινοί τόποι πάνω στους οποίους οι δημιουργοί διαμορφώνουν ομογάλακτες αντιλήψεις και στάσεις αναφορικά με ζητήματα ηθικής, θέματα καλλιτεχνικής συνέπειας ή διαδικασίες ανάπτυξης μορφών κοινωνικής καιπολιτισμικής συνείδησης. Φυσικά δεν πρέπει να λησμο-νούμε πως η σημερινή υφή της εξουσίας είναι διάχυτη και διάσπαρτη στον σύγχρονο κόσμο. Το ερώτημα που ουσια στικά τίθεται αφορά το κατά πόσον είναι υπαρκτός σήμερα ο ιδεότυπος του δημιουργού ως πνευματικού ανθρώπου ή ως ενός έλλογου υποκειμένου, το οποίο διαθέτει συνείδηση με την οποία επιδρά μέσω του έργου του με καθο- ριστικό τρόπο στο «κοινωνικό γίγνεσθαι». Με πιο απλά λόγια, καθίσταται ορατός στις μέρες μας, σε συνθήκες μιας ύστερης περιόδου ανάπτυξης της πολΙτιστικής βιομηχανίας, ο ρόλος του δημιουργού απέναντι στο «κοινωνικό γίγνεσθαι»; Λειτουργεί θετικά το σύμβολο του πνευματικού ανθρώπου στις μέρες μας ως ένα διαφωτιστικό πρότυπο μιας πορείας προς τον ανθρωπισμό και την κοινωνική χειραφέτηση; Είναι δυνατό να ορίσουμε με ακρίβεια σε επίπεδο δημόσιας σφαίρας τις εννοιολογήσεις των κατηγοριών τέχνη, κουλτούρα, πολιτισμός, ανθρωποκεντρική κοινωνία στις μέρες μας;
Αντίστοιχα, είναι εφικτή και αποτελεσματική, μέσα στη γενικότερη νεωτερική ρευστότητα ή στην παγκοσμιοποιημένη ύστερη νεωτερικότητα, η αναζήτηση του προσδιορισμού της καλλιτεχνικής −και γενικότερα της πνευματικής− υπόστασης του δημιουργού, πέρα από αισθητικές συμβάσεις, φορμαλιστικές εκφάνσεις ή ιδεολογικές πλαισιώσεις; Στο ζήτημα αυτό ο Θ.Μ. επισημαίνει την αναγκαιότητα ενός πρακτικού προσανατολισμού στο πλαίσιο μιας τέτοιας συζήτησης, λόγω τόσο του υψηλού βαθμού θεωρητικοποίησης όσο και των προβλημάτων που δημιουργούν οι ορισμοί και οι εννοιολογήσεις με συνέπεια τη δημιουργία συγχύσεων και διαστρεβλώσεων που εν τέλει απομακρύνουν τη γενικότερη συζήτηση από την ουσία της.
`
«Είναι χρήσιμο να μην υιοθετήσουμε μια απόλυ-
τη “επιστημονικοποίηση” −σωστός ο όρος− της
όλης συζήτησής μας, γιατί τότε κινδυνεύουμε
να μιλήσουμε πάρα πολύ θεωρητικά, αφού για
τους όρους “Τέχνη”, “Πολιτισμός”, “Κουλτούρα”
υπάρχουν σημαντικές διαφορές στη διεθνή βι-
βλιογραφία. Παράλληλα, στον 21ο αιώνα, δια-
μορφώθηκαν πολλές σχολές, και αρκετοί θεωρη-
τικοί και επιστήμονες έχουν γράψει χιλιάδες επί
χιλιάδων σελίδες εξετάζοντας μάλιστα αυτές τις
έννοιες σε διαφορετικές κοινωνικές περιόδους.
Πολύ σημαντικές οι αναφορές αυτές, αλλά πώς
περνάνε από τη θεωρία στην πράξη; Θα ήθελα
λοιπόν να διαμορφώσουμε μια συζήτηση που να
ʼχει και έναν πρακτικό προσανατολισμό. Αυτό το
ξεκαθαρίζω εξαρχής, γιατί μπορεί και να χρησι-
μοποιήσουμε στη συζήτηση “επιστημονικά λάθος”
κάποιους όρους. Παραδείγματος χάριν, όταν λέμε
για μουσική και μιλάμε για το τραγούδι θέλοντας
να το αντιπαραβάλουμε με την “άλλη” μουσική,
δεν έχουμε ακόμα ξεκαθαρίσει ποιος είναι ο όρος
για την “άλλη” μουσική.
Είναι η “σύγχρονη μουσική”; Η σύγχρονη έχει
όμως και την έννοια του πειραματισμού. Είναι
η “κλασική μουσική”; Όρος λάθος! Η “κλασική
μουσική” είναι η μουσική μιας περιόδου του πα-
ρελθόντος. Αλλά λέγοντάς όλα αυτά καταλαβαί-
νουμε ευκολότερα τι εννοούμε. Κάποιοι άλλοι λένε
“λόγια μουσική”, αλλά άμα πεις “λόγια μουσική”,
γιατί, για παράδειγμα, δεν εμπίπτει και η δική
μου δουλειά πάνω στον Καβάφη, η οποία όμως
αφορά το τραγούδι; Άρα υπάρχει σωρεία όρων
που είναι αξεκαθάριστοι και γιʼ αυτό θεωρώ πως
πρέπει να μιλήσουμε επί της ουσίας, ακόμα κι
αν κάποια στιγμή δίνουμε “λάθος” ορισμούς…
Πιστεύω επομένως πως, όταν μιλάμε για τη
θέση και τον ρόλο του δημιουργού, μάλλον ανα-
φερόμαστε στο πώς πρέπει να προσδιορίζουμε
την έννοια του δημιουργού. Τι πάει να πει όμως
“πώς πρέπει να προσδιορίζουμε;” Το πρώτο που
μου έρχεται να απαντήσω, και που νομίζω ότι
είναι πολύ χρήσιμο και κυρίως για τους φοιτητές
και για τους νέους ανθρώπους, είναι ότι πρέπει
να διευκρινίσουμε κάτι που θεωρώ πως είναι από
τη φύση του εντελώς ξεκαθαρισμένο.
Παλαιότερα, όταν υπήρχε ο υπαρκτός σοσιαλι-
σμός −και παρότι ο Μπρεχτ (Bertolt Brecht) έδωσε
πολλές μάχες εναντίον αυτής της αντίληψης−,
κυριαρχούσε η άποψη ότι δεν μπορεί να υπάρξει
προοδευτικό καλλιτεχνικό έργο αν δεν είναι προ-
οδευτικός ο δημιουργός του. Κι αυτό ουσιαστικά
θα μπορούσε να πει κάποιος πως απέρρεε από
τη γνωστή σε πολλούς προσέγγιση περί “σοσιαλι-
στικού ρεαλισμού” του Ζντάνοφ (Andrei Zhdanov).
Και το λέω αυτό γιατί, πριν από πολλά χρόνια,
ήμουν μάρτυρας σε ένα περιστατικό όπου ένα
μέλος κεντρικής επιτροπής κάποιου κομματικού
σχηματισμού −παρουσία του Ρίτσου (ήμουν κι
εγώ δίπλα στον Ρίτσο)− είπε ότι ο Θεοδωράκης,
όταν μελοποιεί τον σύντροφο Ρίτσο, είναι προ-
οδευτικός συνθέτης. Αντίθετα, όταν μελοποιεί
τον Σεφέρη, είναι αντιδραστικός. Ο Ρίτσος, που
παρεμπιπτόντως ήταν πολύ μειλίχιος άνθρωπος,
σηκώθηκε όρθιος μπροστά σε διακόσια άτομα,
χτύπησε το χέρι του και είπε “αρκετά!”. Και μʼ
αυτή τη λέξη “αρκετά” κόπηκαν τα ήπατα των
πάντων. Κλείνω την παρένθεση αυτή για να πω
ότι αυτό που ʼναι ξεκαθαρισμένο εδράζεται στο
ότι υπάρχει αυτονομία του καλλιτεχνικού έργου,
το οποίο δεν είναι πάντα αναπόσπαστα συνδε-
δεμένο με τον δημιουργό του».
`
`
***************************************************************
`Τέχνη, καλλιτεχνική πρωτοπορία, ποίηση, γλώσσα, δημιουργική γραφή, μουσική και μελοποίηση, ιδεολογία, πολιτιστικές βιομηχανίες, πολιτισμός, ηθική, πολιτική, αλλοτρίωση και χειραφέτηση αποτελούν μερικά μόνο από τα βασικά ζητήματα τα οποία ξεδιπλώνονται στο εν λόγω βιβλίο, στο πλαίσιο μιας ανοικτής συνομιλίας με τον Έλληνα συνθέτη και δημιουργό Θάνο Μικρούτσικο. Η ερμηνευτική προσέγγιση επιμέρους όψεων της συλλογιστικής του Θάνου Μικρούτσικου από δύο εν ενεργεία πανεπιστημιακούς δασκάλους, συγγραφείς και ποιητές αποσκοπεί ευθέως στην αναψηλάφηση και στην κριτική διερεύνηση ενός σχεδίου εξόδου από την υφιστάμενη πολιτισμική κρίση ως συνειδητής απάντησης απέναντι στην παγκοσμιοποιημένη βαρβαρότητα, στην ιδεολογική ηγεμονία του νεοφιλελευθερισμού, στην ακραία ανισότητα σε βάρος των κοινωνικά, οικονομικά και πολιτισμικά ασθενέστερων. Εν κατακλείδι, το εν λόγω βιβλίο επιχειρεί:
– να διαμορφώσει το ύφος μιας «δημιουργικής αντίστιξης» πάνω στις θέσεις του Θάνου Μικρούτσικου, μέσα από μια ουσιαστική και πολύωρη συνομιλία του δημιουργού με τους συγγραφείς
– να αναπτύξει έναν γόνιμο και εποικοδομητικό διάλογο με αφορμή βασικές θέσεις του δημιουργού
– να αναδείξει βασικές όψεις και παραμέτρους μιας σύγχρονης προβληματικής για την τέχνη, την κοινωνία και τον πολιτισμό
– να διαμορφώσει τους όρους ενός γόνιμου και κριτικού αναστοχασμού γύρω από θεμελιώδη και ανοικτά ζητήματα αισθητικής, θεωρίας και ιδεολογίας.
