`
`
Πρόλογος: Γεωργία Λαδογιάννη, Επιμέλεια- Έρευνα: Ηρακλής Κακαβάνης
`
Ο ΚΟΡΥΔΑΛΛΟΣ
ΑΥΓΗΝ αυγή
και μόλις βγει
στον ουρανό
το γαλανό
απ” το βουνό του ήλιου ο δαυλός
από κοντά
τον χαιρετά
με λαγαρή
φωνή αργυρή
ο ψάλτης ο κορυδαλλός
ΕΤΣΙ κ” εσύ
Νιότη χρυσή,
όλη χαρά
με τα φτερά
της φαντασιάς στα ουράνια πέτα.
με λαγαρή
φωνή αργυρή
σαν τον τρελό
κορυδαλλό
τον Ηλιο, τη Ζωή χαιρέτα.
`
40 ποιήματα του Κώστα Βάρναλη για παιδιά έρχονται στο φως, 90 περίπου χρόνια από τότε που πρωτοεκδόθηκαν. Όπως επιβεβαίωσε και η προσωπική έρευνα του Ηρακλή Κακαβάνη, είχαν δημοσιευτεί -κατά παραγγελία- και με την υπογραφή του Νώντα Έλατου (ψευδώνυμο του εκπαιδευτικού Επαμεινώνδα Γ. Παπαμιχαήλ) στην ποιητική συλλογή “Ο κορυδαλλός”, καθώς η μεταξική δικτατορία δεν επέτρεπε στο μεγάλο μας ποιητή να δημοσιεύσει τίποτε με το δικό του όνομα. Τα ποιήματα αυτά θα έμεναν ίσως στην τυπική αναφορά της επιμελήτριας του “Αρχείου Βάρναλη” Θεανώς Μιχαηλίδου, που τα συμπεριέλαβε στην εργογραφία του Κ.Βάρναλη, αν το κριτικό πνεύμα του Ηρακλή Κακαβάνη δεν τα εκτιμούσε όπως τους έπρεπε, ώστε να τα παρουσιάσει, για πρώτη φορά, στο περιοδικό Θέματα Παιδείας (τεύχ. 51-52) προαναγγέλλοντας την τωρινή έκδοσή τους.
Περιορισμένα σʼ ένα βαθμό απʼ τον κανόνα της λογοκρισίας και της κυρίαρχης αγωγής -αναγκαίο κακό της επιδιωκόμενης κυκλοφορίας τους-, φέρνουν ωστόσο τη σφραγίδα της τεχνικής δεξιοτεχνίας και του κοφτερού πνεύματος ενός αξεπέραστου δημιουργού. Διδακτικά στο κύριό τους περιεχόμενο, διακρίνονται από το σατιρικό και λυρικό στοιχείο της βαρναλικής τέχνης. Κι ό,τι δεν αποδέχεται η συνείδηση του μεγάλου ποιητή γνωρίζει εξίσου έντεχνα να το υπονομεύει.
Παιχνιδιάρικα και συνάμα τρυφερά, αλλά πάντα ρεαλιστικά, ο Βάρναλης μάς παρουσιάζει, ακόμα και κατʼ αντιπαράθεση, χαραχτήρες παιδιών που μαθαίνουν, μεγαλώνουν και διαπλάθονται μέσα στις λαϊκές οικογένειές τους, με τις δυσκολίες της ζωής και τις συγκρούσεις της εποχής να εκδηλώνονται τουλάχιστον στο επίπεδο των ηθικών αξιών. Και, στις περισσότερες περιπτώσεις, φέρνει σε πέρας μιαν ολότελα απολαυστική δημιουργία.
Ρίτα Νικολαΐδου, φιλόλογος, διευθ. “Θέματα Παιδείας”
`
*********************************************************
[…] Η έρευνα απρόσμενα έφερε στο φως και ένα θησαυρό από τριάντα εννιά παιδικά ποιήματα, που έγραψε – κατά παραγγελία- το 1936 ο Κώστας Βάρναλης και δημοσιεύτηκαν στις αρχές του 1937 με την υπογραφή του Νώντα Έλατου. Πρόκειται για ψευδώνυμο του Επαμεινώνδα Γ. Παπαμιχαήλ, εκπαιδευτικού, ποιητή και συγγραφέα πολλών σχολικών βιβλίων. Έγραψε τα ποιήματα κατά παραγγελία και επʼ αμοιβή! Τα πούλησε στον Νώντα Έλατο.
Στο Αρχείο Βάρναλη υπάρχει η σχετική αλληλογραφία που τεκμηριώνει την αγοραπωλησία. Είναι μια συζήτηση διʼ αλληλογραφίας, Κώστα Βάρναλη – Επ. Παπαμιχαήλ, για την εξεύρεση τρόπου που θα διασφαλίζει τα πνευματικά δικαιώματα του Βάρναλη επί των ποιημάτων του. Από τις επιστολές προκύπτει ότι ο Βάρναλης έδωσε τα ποιήματα, έναντι αμοιβής, στον Επ. Παπαμιχαήλ, ο οποίος τα προόριζε για σχολική χρήση. Υπάρχουν οι αναγκαίες πληροφορίες που φωτίζουν τη συμφωνία για την πώληση των ποιημάτων και την έκδοση της συλλογής. Επίσης, στο Αρχείο Βάρναλη υπάρχουν και τα χειρόγραφα αρκετών εκ των ποιημάτων αυτών.
Η ποιητική συλλογή του Νώντα Έλατου με τον τίτλο «Ο Κορυδαλλός» περιλάμβανε 76 ποιήματα. Είκοσι τρία ποιήματα του Νώντα Έλατου, δεκατέσσερις διασκευές ξένων τραγουδιών και τα τριάντα εννιά ποιήματα του Κώστα Βάρναλη. Ο τίτλος της συλλογής είναι από το ομώνυμο ποίημα «Ο Κορυδαλλός». Ένα από τα 39 του Βάρναλη και το μόνο, που δημοσιεύτηκε αργότερα σε περιοδικό με την υπογραφή του. Συγκεκριμένα στο περιοδικό «Καλλιτεχνικά Νέα» το Σάββατο 1 Γενάρη 1944 (2).
Το ιστορικό, τα τεκμήρια της αγοραπωλησίας και δεκαέξι από αυτά τα ποιήματα δημοσιεύονται στο έντυπο περιοδικό «Θέματα Παιδείας» (τεύχ. 51-52, καλοκαίρι 2014). Στο ίδιο κείμενο υπάρχει αναλυτική αναφορά στο έργο του Βάρναλη για τα παιδιά.
`
`
Ηρακλής Κακαβάνης (απόσπασμα άρθρου, πηγή ΕΔΩ)`
Λογοκλοπή και διαστρέβλωση, κοινό αποτέλεσμα: η παραπλάνηση
Δύο υπουργοί της δεύτερης κυβέρνησης Μέρκελ (2009-2013), ο Καρλ-Τέοντορ τσου Γκούττενμπεργκ, Υπουργός Οικονομίας και Τεχνολογίας (2011) και η Ανέττε Σαβάν, Υπουργός Παιδείας και Αθλητισμού (2013) εξαναγκάστηκαν σε παραίτηση. Ο πρώτος καταδικάστηκε πρόσθετα από αστικό δικαστήριο σε υποχρεωτική δωρεά 20.000 ευρώ υπέρ κοινωφελούς σκοπού. Ο λόγος; Αποκαλύφθηκε ότι οι εργασίες τους για διδακτορική διατριβή περιείχαν τμήματα άλλων συγγραφέων. Επρόκειτο δηλαδή για λογοκλοπή.
Θεωρώ ότι όταν ένας εκλεγμένος εκπρόσωπος των ψηφοφόρων επιχειρεί με δόλια μέσα να «εμπλουτίσει» το βιογραφικό του, είναι στην ίδια ηθική κατηγορία με έναν συγγραφέα/ επιμελητή που παραθέτει σκόπιμα παραποιημένα στοιχεία σε βιβλίο. Κοινός παρονομαστής, η διαστρέβλωση πραγματικών γεγονότων ή καταστάσεων. Στην πρώτη περίπτωση, οι διαδικασίες μιας συγκροτημένης κοινοβουλευτικής δημοκρατίας επιτρέπουν την θεραπεία μέσω της αποπομπής ή αναγκαστικής παραίτησης. Στη δεύτερη –δυστυχώς– η όποια αποκατάσταση της αλήθειας επαφίεται στην εγρήγορση του αναγνωστικού κοινού και στην οξεία ματιά των κριτικών, με τις παρεμβάσεις τους.
Θα επισημάνω μια περίπτωση που με θίγει και προσωπικά. Ο κ. Ηρακλής Κακαβάνης, εκδότης του ηλεκτρονικού περιοδικού Ατέχνως, εδώ και 8 χρόνια με το βιβλίο του στις ομώνυμες εκδόσεις Κώστας Βάρναλης: 39+1 Άγνωστα ποιήματα (2016) έχει επιδοθεί σε ένα σφυροκόπημα παραποιήσεων και διαστρεβλώσεων αναφορικά με μια συλλογή παιδικών ποιημάτων (Ο κορυδαλλός, 1937) του Κώστα Βάρναλη, δημοσιευμένη σε συνεργασία με τον εκπαιδευτικό και συγγραφέα αναγνωστικών πρωτοβάθμιας στην δημοτική Νώντα Έλατο, που ήταν παππούς μου.
Για τα σχολικά βιβλία εκείνου του καιρού, δεν μπορεί κανείς παρά να θαυμάσει την νομοθεσία της εποχής (αριθ. 104 πράξη της 31/8/1917 του τότε Υπουργείου των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως) η οποία παρέπεμπε την εγκριτική διαδικασία σε Εκπαιδευτικό Συμβούλιο, και έδινε την δυνατότητα έγκρισης απεριόριστου αριθμού βιβλίων σε συνθήκες ελεύθερου ανταγωνισμού, την δυνατότητα ανάθεσης σε συγγραφική ομάδα, και τη σύνδεση των βιβλίων με τα αναλυτικά/ωρολόγια προγράμματα που αντικαθιστούσαν τις προκηρύξεις συγγραφής να λειτουργεί ως οδηγός. Έτσι ο Έλατος συνεργάστηκε με τους Ανδρέα Καρκαβίτσα, Δημοσθένη Βουτυρά, Ηλία Βουτιερίδη και Φώτο Γιοφύλλη στην παραγωγή αναγνωστικών. Τις εικονογραφήσεις έκαναν ζωγράφοι όπως οι Σπύρος Βασιλείου και Βάσος Γερμενής. Το πλαίσιο αυτό υπήρξε ευεργετικό για τους συγγραφείς και επιμελητές αναγνωστικών και μετέπειτα (1923, 1927, 1929, 1932, 1934), μέχρις ότου ανακόπηκε βίαια το 1937 επί Μεταξά, με την ίδρυση του ΟΕΣΒ. Ο Έλατος έρχεται δεύτερος σε αριθμό εκδόσεων έως το 1934 μετά το Αλφαβητάρι με τον Ήλιο, έχοντας εκδότες κατά σειρά τον Σιδέρη, τον Δημητράκο και την Εστία.
Σε παρουσίαση του βιβλίου του Κακαβάνη σε ανοιχτή εκδήλωση από άλλη συνεργάτιδα του ίδιου περιοδικού, χαρακτηρίζονται τα ποιήματα ως
«Γραμμένα τη δεκαετία του ’30 κατά παραγγελία του Νώντα Έλατου, ο οποίος τα αγόρασε και τα εξέδωσε στην ποιητική συλλογή με τίτλο Κορυδαλλός μαζί με δικά του ποιήματα. Η αλληλογραφία μεταξύ των δύο ανδρών και μελών του Εκπαιδευτικού Ομίλου, μέρος της οποίας παρουσιάζεται στην παρούσα έκδοση απαντά σε ερωτήματα που εγείρονται γύρω από την ασυνήθιστη αυτή πρακτική εκποίησης πνευματικής παραγωγής… Ορισμένα απ’ αυτά δεν αντιπροσωπεύουν την κοσμοθεωρία του Κώστα Βάρναλη, όπως “Εκκλησία”, “Ο Θεός”. Αυτό φυσικά συμβαίνει γιατί τα έγραψε κατά παραγγελία του Νώντα Έλατου ο οποίος τα προόριζε για σχολική χρήση (για να συμπεριληφθούν δηλαδή σε σχολικά εγχειρίδια) είτε να χρησιμοποιηθούν από τους δασκάλους.»
Τα πράγματα όμως δεν έχουν ακριβώς έτσι. Από το Αρχείο Βάρναλη στην Γεννάδιο Βιβλιοθήκη, όπου φυλάσσονται οι επιστολές του Έλατου, προκύπτει με σαφήνεια πως δεν υπήρξε «πώληση» ποιημάτων (39 από τα 76 της συλλογής). Από ποιους πόρους άλλωστε θα γινόταν η αγορά τους; Όπως γράφει ο, μελετητής του Βάρναλη, Νίκος Σαραντάκος:
«Από τη μια, ο Βάρναλης δεν μπορεί να εκδώσει τίποτα με το όνομά του. Η δικτατορία Μεταξά δεν έχει απαγορέψει μόνο τα κομμουνιστικά έργα αλλά και οτιδήποτε μπορεί να παραπέμψει σε κομμουνισμό έχει υποχρεώσει εκδότες και βιβλιοπώλες να παραδώσουν στις αρχές όλα τα σχετικά βιβλία… Από την άλλη, ο Έλατος, που ξέρει και εκτιμά τον Βάρναλη και το ανέκδοτο υλικό του, συλλαμβάνει την ιδέα της κοινής έκδοσης. Ο Έλατος δεν είναι χαρακτηρισμένος από το καθεστώς, ξέρει πρόσωπα και πράγματα στην πιάτσα της συγγραφής σχολικών βιβλίων, ξέρει τι πρέπει να περιλαμβάνει μια παιδική ποιητική συλλογή για να βραβευτεί ή να διαλεχτούν κομμάτια της για τα αναγνωστικά: κάνει αυτή τη δουλειά επί δεκαετίες. Δικαιολογημένα, τρέφει μεγάλες ελπίδες για τη βράβευση της συλλογής».
Μισθοσυντήρητος, ο Έλατος έδωσε μια προκαταβολή πεντακοσίων δραχμών, υπολογίζοντας ότι θα ισοσκελίζονταν από τον προϋπολογισμό του εκδότη («Εστία»). Αυτό δεν έγινε ξεκάθαρο, και ο Βάρναλης ζήτησε δεύτερη προκαταβολή, αίτημα στο οποίο ο Έλατος απαντά αρνητικά. Όταν οριστικοποιήθηκε η μεσολάβηση εκδότη, οι οικονομικές απαιτήσεις θεραπεύτηκαν και έμεινε το θέμα της πνευματικής ιδιοκτησίας. Πάνω σ’ αυτό, στις 17 Νοεμβρίου 1937, ο Έλατος γράφει:
«Η υπό τον τίτλον Κορυδαλλός και το ψευδώνυμον “Νώντας Έλατος” συλλογή ποιημάτων συνεγράφη και εκδίδεται υφ’ υμών και εμού, τα δε εκ της πωλήσεως καθαρά κέρδη θα διανέμονται εξ ίσου μεταξύ των δυο μας. Τίνα εκ των ποιημάτων τούτων είναι πρωτότυπα ιδικά σας και τίνα ιδικά μου, ορίζεται εις ιδιαιτέρα επιστολή.»
Και στις 5 Φεβρουαρίου 1938 ακολουθεί «εις συμπλήρωσιν» αναλυτική απογραφή των ποιημάτων του Βάρναλη με την υποσημείωση:
«δύνασθε να κάνετε χρήσιν όπως και όταν θέλετε είτε εις σύνταξιν σχολικών βιβλίων είτε εις έκδοσιν ιδίας σας ποιητικής συλλογής».
«Πώληση» με διασφάλιση μελλοντικών δικαιωμάτων δεν υφίσταται.
Η εμμονική αυτή «σταυροφορία» του Κακαβάνη ξεκινά από το 2014. Την ίδια χρονιά, σε ανταλλαγές απόψεων με τον Ν. Σαραντάκο στο ιστολόγιο του τελευταίου, συνεχίζει ακάθεκτος. Και διαπρύσιος μέχρι σήμερα. Στην τελευταία έκθεση βιβλίου στο Πεδίο του Άρεως το περίπτερο των εκδόσεων «Ατέχνως» το βιβλίο ήταν σε περίοπτη θέση και υπήρχε παρακίνηση προς τους επισκέπτες «να το αγοράσουν, για να δουν τι γινόταν εκείνη την εποχή». Πρόκειται για «επαναστατική» κριτική, στην χειρότερη μορφή της (αγκίτ-προπ), ουσιαστικά κακοφτιαγμένη προπαγάνδα. Ο Κακαβάνης νομίζοντας πως έκανε σπουδαία ανακάλυψη από το αρχείο του Βάρναλη έβγαλε αυθαίρετο συμπέρασμα περί αγοραπωλησίας ποιημάτων. Στηριζόμενος από προφανή πολιτικό οργανισμό και από τους πειθήνιους αναγνώστες του, στην ουσία προβαίνει σε λίβελλο, παραποίηση στοιχείων και διαστρέβλωση. Πραγματικά ατέχνως ή, ακριβέστερα, κακοτέχνως.
Με εκτίμηση
ΝΩΝΤΑΣ ΠΑΠΑΜΙΧΑΗΛ