Η σκέψη του θανάτου προκαλεί φόβο και θλίψη στους περισσότερους ανθρώπους. Είναι μία σκέψη απωθητική που προτιμούμε να αποφεύγουμε. Και όμως ο διακεκριμένος Αμερικανός ψυχοθεραπευτής Ιρβιν Γιάλομ με το βιβλίο του «Με το βλέμμα στον ήλιο: ξεπερνώντας τον τρόμο του θανάτου» το οποίο πραγματεύεται αυτό ακριβώς το ζήτημα, κατόρθωσε να προσθέσει ακόμη ένα best-seller στο ενεργητικό του. Γεγονός που αποδεικνύει ότι το «δυσάρεστο» αυτό, πλην αναπόφευκτο θέμα, προβληματίζει τον σύγχρονο άνθρωπο, ο οποίος, αφού μέχρι στιγμής δεν μπορεί να διεκδικήσει την… αθανασία, αναζητεί τουλάχιστον νέους τρόπους προσέγγισης για το γεγονός ότι είναι θνητός! Ο Ιρβιν Γιάλομ που σε λίγες μέρες θα βρίσκεται στη χώρα μας, σε συνέντευξή του στον «ΕΤ-Κ» αναλύει τη δική του οπτική γωνία για το θέμα , αλλά και την επίδραση που είχαν στις απόψεις του οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι, από τον Σωκράτη μέχρι τον Επίκουρο, το όνομα του οποίου αναφέρεται και στον τίτλο της ελληνικής έκδοσης του βιβλίου του.
-Αναφέρετε στο βιβλίο σας ότι αν μπορούσαμε να αποδεχτούμε την ιδέα του θανάτου θα πλουτίζαμε τις ζωές μας ψυχικά. Τι ακριβώς εννοείτε;
Ο θάνατος είναι ένα θέμα που απασχολεί τους ανθρώπους από πολύ παλιά και μάλιστα τους αρχαίους Έλληνες στοχαστές, όπως ο Σωκράτης, που ζητούσε από τους ανθρώπους να σκεφτούν και να φιλοσοφήσουν πάνω σε θέματα ζωής και θανάτου και να τα αποδεχτούν. Νομίζω ότι πολλές φορές χάνουμε τη ζωή μας απασχολούμενοι με μικρά και ασήμαντα πράγματα. Αν καταφέρουμε να δείξουμε τον δέοντα σεβασμό στο γεγονός ότι δεν είμαστε αθάνατοι και ότι μόνο μία φορά ζούμε, αυτομάτως η ζωή μας θα άλλαζε και θα μας δινόταν η ευκαιρία να στοχαστούμε επάνω στα πραγματικά σημαντικά πράγματα για το παρόν και το μέλλον μας.
-Θεωρείτε δηλαδή ότι η επίγνωση του θανάτου μας κάνει πιο συνειδητούς απέναντι στην ίδια τη ζωή μας;
Αυτό ακριβώς εννοώ. Έχω στην ιατρική μου εμπειρία παραδείγματα ανθρώπων που επρόκειτο να πεθάνουν από καρκίνο. Οι περισσότεροι από αυτούς αναγνώριζαν ότι η αρρώστια ήταν ένα κίνητρο για να αλλάξουν τη ζωή τους και να την αξιολογήσουν με διαφορετικό τρόπο, να αντιληφθούν το πραγματικό νόημα της ζωής.
-Στον τίτλο της ελληνικής έκδοσης του βιβλίου σας αναφέρεστε στον Έλληνα φιλόσοφο Επίκουρο. Για ποιο λόγο το κάνετε αυτό;
Αναφέρομαι στον Επίκουρο διότι στη φιλοσοφική του άποψη αναφερόταν ότι οι άνθρωποι ζουν, έχοντας στο μυαλό τους τη σκέψη του θανάτου. Ο Επίκουρος ήταν όμως πολύ σημαντικός και για τον τρόπο που επεξεργάστηκα αυτό το βιβλίο, διότι ο Επίκουρος μου έδωσε να καταλάβω ότι η φιλοσοφία έχει την δυνατότητα να θεραπεύσει την ανθρώπινη απελπισία. Έλεγε ότι η ανθρώπινη απελπισία οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στο γεγονός ότι οι άνθρωποι γνωρίζουν ότι είναι θνητοί και τους διακατέχει μεγάλος φόβος για το θάνατο.Λέει λοιπόν ότι ο πραγματικός φιλόσοφος είναι ένα είδος γιατρός για τις παθήσεις της ψυχής όπως είναι οι κλασσικοί γιατροί για τις παθήσεις του σώματος.
-Υπάρχει ένα αρχαίο ελληνικό ρητό που λέει ότι «Ωραίος θάνατος είναι ο γενναίος θάνατος». Πιστεύετε ότι το ρητό αυτό, αυτή η προσέγγιση της ζωής, έχει κάποια σημασία για τον σύγχρονο άνθρωπο;
Νομίζω ότι η έννοια του «ωραίου θανάτου» υπάρχει με μία διαφορετική έννοια. Προσωπικά είχα κάποιους ασθενείς που έπασχαν από ανίατες παθήσεις και είχαν αποφασίσει ότι πρέπει να δείξουν κουράγιο πεθαίνοντας, για να μην προκαλέσουν πόνο στα παιδιά τους και τους ανθρώπους που τους αγαπούν. Ο θάνατος είναι η τελευταία στιγμή στη ζωή του ανθρώπου και η τελευταία εικόνα που ο άνθρωπος αφήνει στους άλλους. Γι αυτό η γενναιότητα είναι πολύ σημαντική.
-Ποιοι είναι οι λόγοι που φοβόμαστε τον θάνατο;
Νομίζω ότι ο καθένας έχει να δώσει μια διαφορετική απάντηση γι αυτό το θέμα. Υπάρχει ο φόβος της εξαφάνισης, ο φόβος του πόνου, ο φόβος ότι θα αφήσουμε τα παιδιά μας, ότι δεν θα δούμε τη ζωή να συνεχίζεται, ότι δεν θα μάθουμε τίποτα για θέματα που μας ενδιαφέρουν, ο φόβος ότι όλες οι σκέψεις και οι αναμνήσεις μας θα εξαφανιστούν. Οι θρησκευόμενοι μιλούν για το φόβο της τιμωρίας. Ο Επίκουρος που είχε μία από τις πιο μεγαλειώδεις ιδέες έλεγε ότι δεν υπάρχει τίποτα στην μετά θάνατο ζωή και ότι οι άνθρωποι δεν θα έχουν τίποτα να φοβούνται.
-Πιστεύετε ότι η μόρφωση και η κουλτούρα μπορούν να μειώσουν το φόβο του θανάτου για κάποιον;
Πιστεύω ότι σε πιο πρωτόγονες κοινότητες ο θάνατος ήταν μέρος της ζωής, ενώ σήμερα ο θάνατος είναι κρυμμένος πίσω από μία κουρτίνα. Παλιότερα οι άνθρωποι πέθαιναν στο σπίτι τους και όχι πίσω από την κουρτίνα ενός νοσοκομείου. Τώρα ο θάνατος είναι αόρατος. Νομίζω ότι οι άνθρωποι ήταν πιο εξοικειωμένοι με την ιδέα του θανάτου σε άλλες εποχές της ιστορίας από ότι είναι στην εποχή μας. Ακόμη και στις ΗΠΑ υπάρχουν πολύ μεγάλες αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο οι γιατροί μιλούν για το θάνατο. Υπάρχει μία ολόκληρη γενιά γιατρών που αποφεύγει να πει στους ασθενείς την αλήθεια για την κατάσταση της υγείας τους. Η χώρα θα έπρεπε να είναι πολύ περισσότερο ανοικτή σε σχέση με αυτό το θέμα. Η μόρφωση και οι εξελίξεις της ιατρικής έχουν αλλάξει θεαματικά στη διάρκεια του εικοστού αιώνα.
-Στην σύγχρονη ελληνική ποίηση ο θάνατος συνδέεται με τον έρωτα. Ποια είναι η δική σα γνώμη; Ο θάνατος είναι ο «Δήμιος του Ερωτα», όπως είναι ο τίτλος παλαιότερου βιβλίου σας ή θα μπορούσε να γίνει η «Μητέρα του Ερωτα»;
Στο βιβλίο μου «Ο Δήμιος του Ερωτα» μιλώ για το είδος του παθιασμένου, αλόγιστου έρωτα , που δεν κρατάει πολύ, που είναι ένα υπέροχο συναίσθημα και μας κάνει να νοιώθουμε πολύ καλά, αλλά που δεν θέλουμε να το αναλύσουμε. Σίγουρα το είδος αυτό του έρωτα δεν είναι ιδεώδες για να δημιουργήσει σχέσεις που θα κρατήσουν χρόνια. Την έκφραση «Μητέρα του Ερωτα» την θεωρώ πολύ εύστοχη τοποθέτηση. Πιστεύω ότι αν πραγματικά συνειδητοποιήσουμε το γεγονός ότι είμαστε όλοι θνητοί, αυτό μπορεί να μας προκαλέσει πολύ έντονα συναισθήματα συμπόνιας για τον άλλον. Νομίζω ότι η ερώτησή σας είναι πολύ καλή και θεωρώ ότι η συνειδητοποίηση του θανάτου θα μπορούσε να είναι αιτία- μητέρα της αγάπης για τους όλους τους άλλους ανθρώπους. Νομίζω πως είναι μία πολύ όμορφη σκέψη.
-O Irvin D. Yalom είναι ομότιμος καθηγητής ψυχιατρικής στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Στάνφορντ των ΗΠΑ.
-Θεωρείται από τους σημαντικότερους εν ζωή εκπροσώπους της υπαρξιακής σχολής στην ψυχιατρική.
-Εχει γράψει εννέα βιβλία για την ψυχοθεραπεία που έχουν μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες.
-Το λογοτεχνικό του έργο άρχισε όψιμα και περιλαμβάνει τα έργα «Ο δήμιος του έρωτα», «Η μάνα και το νόημα της ζωής», «Όταν έκλαψε ο Νίτσε», «Η θεραπεία του Σοπενάουερ» που έχουν γίνει μπεστ σελλερ σε πολλές χώρες.
ΙΝFO
-Το βιβλίο του Irvin D. Yalom «Στον κήπο του Επίκουρου, Αφήνοντας πίσω τον τρόμο του θανάτου» Μτφρ. Ευαγγελία Ανδριτσάνου, Γιάννης Ζέρβας, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αγρα.
-Ο Irvin D. Yalom θα δώσει διάλεξη με θέμα «Με το βλέμμα στον ήλιο: ξεπερνώντας τον τρόμο του θανάτου» στις 31/3/09 στο Megaron Plus.
Η Ελπίδα Πασαμιχάλη είναι δημοσιογράφος στον “Ελεύθερο Τύπο”
ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ
Η Κεντρική Δημοτική Βιβλιοθήκη
Η Πανελλήνια Ένωση για την Ψυχοκοινωνική Αποκατάσταση [Π.Ε.Ψ.Α.Ε.Ε.]
“Είδωλα Μέσα Μαςʼʼ
Ο Σωτήρης Παστάκας και ο Βασίλης Λαλιώτης κοιτάζουν τα πολλαπλά πρόσωπα
που εγείρονται μέσα μας
με οδηγό την ποίηση…
Σας περιμένουμε Δευτέρα στις 30/03/09 και ώρα 7μ.μ.
στο Αναγνωστήριο της Κεντρικής Δημοτικής Βιβλιοθήκης
του Δήμου Αθηναίων
Δομοκού 2, Σταθμός Λαρίσης
Στο τέλος της βραδιάς θα μοιραστούμε εδέσματα από τις δημιουργικές ομάδες του Κέντρου Ημέρας της Π.Ε.Ψ.Α.Ε.Ε.
Είσοδος ελεύθερη
Πληροφορίες: 2108257112-115
πολύ ενδιαφέρον!
φαίνεται το έχει η εβδομάδα! θεού θέλοντος και καιρού επιτρέποντος θα έρθω στην εκδήλωση της δευτέρας, εν τω μεταξύ το σάββατο θα γίνει ένα συνέδριο νοσηλευτικής όπου έχουν προσκαλέσει ανθρώπους να μιλήσουν για την εμπειρία τους στην εντατική, και τη διαχείρηση αυτού του θέματος…
Ενδιαφέρον το βιβλίο του Γιάλομ όπως όλα του, μια που εκλαϊκεύουν κάποια πράγματα για το ευρύ αναγνωστικό κοινό. “Εύπεπτα’” βιβλία, βατά, εύκολα κατανοητά, καλογραμμένα, σε κάνουν να προσεγγίζεις τις έννοιες και τις απόψεις του με απλό τρόπο.
Από την εποχή που πρωτοδιάβασα το επικούρειον εκείνο:
“Ο θάνατος ουδέν προς ημάς· το γαρ διαλυθέν αναισθητεί, το δ’αναισθητούν ουδέν προς ημάς.”
[Κύριαι Δόξαι ΙΙ]
(ένα τίποτα είναι για μας ο θάνατος: αυτό που έχει αποσυντεθεί δεν αισθάνεται, κι ό,τι δεν αισθάνεται είναι για μας ένα τίποτα)
…διαφωνούσα με αυτήν την προσέγγιση του θανάτου, ως φόβου απλώς της διάδοχης κατάστασης.
Γιατί ο φόβος να εστιάζεται στο “μετά”, εξάλλου δεν γνωρίζει κανείς αν το μετά είναι κάτι ή τίποτε. (όπως και η ύπαρξη του θεού, αν υπάρχει ή όχι. Το tertium datur στο α’ της Γκέμμας του Λιαντίνη)
Όπως το έμβρυο κατά την στιγμή που γεννιέται και αποχωρεί από την μήτρα δεν είναι σε θέση να γνωρίζει ότι ο κόσμος που εισέρχεται δεν έχει καμία σχέση με τη ζωή που συνήθισε να έχει 9 μήνες πριν. Αποσχίζεται βίαια σχεδόν, μπαίνει σε άλλους κόσμους. Καλύτερα ή χειρότερα δεν ξέρει, δεν είναι σε θέση να γνωρίζει, μέλλει να διαπιστώσει. Αναγκαστικά (και τότε, μόνον τότε είναι σε θέση να γνωρίζει, όχι πριν)
Έτσι κι εμείς σε αυτήν την φάση. Τίποτε δεν ξέρουμε για το μετά. Αν είναι το απόλυτο τίποτε (όπως λέει κι ο Επίκουρος), ή κάτι που δεν μπορούμε να το συλλάβουμε τώρα, “έμβρυα” της δικής του διάστασης…
Αυτό όμως δεν νομίζω ότι υπάρχει λόγος να απασχολεί…θεωρίες και εικασίες όλα.
Επί ματαίω.
(κι εκεί πάνω οι θρησκείες έχουν κεντήσει τα δικά τους για να δελεάσουν τους τρομαγμένους)
Το “ανύποπτον ο θάνατος” της τετραφαρμάκου, (=δεν διατρέχεις κανέναν κίνδυνο στο θάνατο) δεκτό και κατανοητό.
Όμως δεν νομίζω ότι είναι αυτό το “μετά” που φοβίζει, αλλά το “πριν” που χάνεις. Το δικό σου πριν.
(“ότι δεν θα δούμε τη ζωή να συνεχίζεται” που αναφέρει στην συνέντευξή του ο Yalom, αλλά όχι ως μη δυνατότητα να δούμε τι είναι αυτό που θα συνεχίσει να συμβαίνει σε όσους αφήσαμε πίσω μας -σελ.24)
Απλά ως η επώδυνη διακοπή-τέρμα των όσων συνηθίσαμε να έχουμε, και πού να πάρει η ευχή, είναι ωραία, η ζωή είναι ωραία.
Αυτό φοβόμαστε μην χαθεί. Αυτό που ήδη έχουμε.
(έχει τίποτε να πει ο Επίκουρος ή ο Γιάλομ για αυτό; α, ναι την γενναιότητα. Μια στωικότητα ίσως κι αποδοχή του μελλούμενου με καρτερία. Καθώς το κεφάλι θα παραμένει ψηλά…ναι, αυτό είναι διδαχή, η αξιοπρέπεια)
Carpe diem
(…quam minimum credula postero)
Ας μας επιτραπεί λοιπόν να φοβόμαστε όχι τον θάνατο, αλλά το τέλος της ζωής ως το τέλος των ευκαιριών να ζήσουμε όπως θα θέλαμε.
(όπως θα μας άξιζε)
Και όταν θα έρθει αυτή η στιγμή του αμετάκλητου τέλους, η στιγμή που ενώπιος με τον εαυτό σου κάνεις τον απολογισμό και για τις επιλογές σου, να μην θρηνήσουμε για όλες τις ευκαιρίες ποιοτικής ζωής που αφήσαμε ανεκμετάλλευτες, για όσο χρόνο σπαταλήσαμε προς χάριν ενός βραχύβιου οφέλους που τελικά απεδείχθη άνθρακας. (“οι επιλογές αποκλείουν” που γράφει και ο Yalom αναφέροντας τον Gardner)
Να μην θρηνήσουμε για λάθη που βασίστηκαν σε κοντόφθαλμη όραση οριζόντων.
Τούτο μόνον.
Και ας είναι στην πλάστιγγα εκείνο που θα βαρύνει πιο πολύ ο ποιοτικός χρόνος ζωής, οι κερδισμένες μέρες κι όχι οι σπαταλημένες. Το που “ζήσαμε” κι όχι το που επιζήσαμε απλώς.
Διότι και ο ίδιος ο Επίκουρος μάλλον κάτι τέτοιο δεν λέει εδώ;
“Μια φορά γεννιόμαστε, δεν γίνεται να γεννηθούμε δυο φορές· κι ούτε θα υπάρξουμε ξανά πια ποτέ, στον αιώνα τον άπαντα. Κι εσύ, χωρίς να έχεις το αύριο στο χέρι σου, αφήνεις την χαρά για άλλοτε, και στο μεταξύ η ζωή -από αναβολή σε αναβολή- χάνεται κι ο θάνατος βρίσκει τον καθένα μας εμπερίστατο”
[Γεγόναμεν άπαξ, δίς δε ουκ έστι γενέσθαι· δεί δέ τον αιώνα μηκέτι είναι· σύ δέ ουκ ών τής αύριον κύριος αναβάλλη το χαίρον· ο δε βίος μελλησμώ παραπόλλυται και είς έκαστος ημών ασχολούμενος αποθνήσκει. -Επικούρου Προσφώνησις, 14]
(και συγχωρείστε με για το μονοτονικό, αντέγραψα όπως μπορούσα)
Ναι, η ζωή που θα φύγει άδικα, χωρίς να την έχουμε εξαντλήσει, χωρίς να έχουμε ρουφήξει ως και το μεδούλι της, αυτό είναι που στενοχωρεί, και όχι ο θάνατος.
Εκεί θέλω την δύναμη, στις επιλογές.
Όλα τα άλλα είναι λόγια…
Χιονισμένα ποίματα θανατερά
και άλλα ατο-ποίματα
στο αφιέρωμα που ανθολογεί την σύγρονη ανθολογία θανάτου του εικοστού αιώνα
(Γ. Βαρβέρης, Κ.Γ.Παπαγεωργίου)
εδώ:
http://milwntasgiatoxioni.wordpress.com/2009/03/29/%ce%ba%ce%bf%cf%81%ce%b9%ce%bd%ce%bd%ce%bf%ce%b5%cf%80%ce%b9%ce%bb%ce%bf%ce%b3%ce%ae-%ce%b1%cf%80%cf%8c-%cf%84%ce%b7%ce%bd-%ce%b5%ce%bb%ce%bb%ce%b7%ce%bd%ce%b9%ce%ba%ce%ae-%cf%80%ce%bf%ce%b9%ce%b7/#respond
Η Κόριννα δυσκολεύεται να εκφραστεί στα νέα ελληνικά. Μόνο στη γλώσσα της έμαθε να γράφει και να μιλά. Επίσης, με τόσους αιώνες ζωής, έχασε πιά την αίσθηση του χρόνου. Η ανθολογία δεν είναι σύγχρονη, είναι του εικοστού αιώνα. Δηλαδή, είναι και δεν είναι σύγχρονη. Διορθώστε το, και να με συγχωρείτε τώρα. Δεν είναι εύκολη η προσπάθειά μας, ημών των αρχαίων, να σας προσεγγίσουμε, εσάς τους νεαρούς (γκούχου γκουχ) ποιητές. Επιτρέψτε μου τώρα να επιστρέψω στον αμφορέα μου. Χαμένη ποιήτρια τζίνι βλέπετε. Γκούτε Ναχτ.
……….φιλοσοφούμεν άνευ μαλακίας.
Δεκανίκι ο Επίκουρος στηρίζει
τον κάθε λογίς νέο-φίλο-σοφούντα
Γιάλομ-ντα