To βιβλίο του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου είναι ένα βιβλίο φιλικό και οικείο, που σε κερδίζει χωρίς να προσπαθεί να εντυπωσιάσει. Δεν βασίζεται σε μεγάλα γεγονότα, θεαματικές ανατροπές ή έντονες συγκινήσεις. Αντίθετα, στρέφει το βλέμμα σε μικρές στιγμές της καθημερινότητας: μια ανάμνηση, μια οικογενειακή χειρονομία, μια τυχαία συνάντηση, μια επιθυμία που δεν εκπληρώθηκε ποτέ. Και μέσα από αυτές τις μικρές ιστορίες αναδύονται πολύ μεγαλύτερα ζητήματα. Η ανάγκη να ανήκουμε κάπου, να μας καταλαβαίνουν, να αγαπηθούμε, να συμφιλιωθούμε με το παρελθόν μας, να αισθανθούμε ότι η παρουσία μας έχει σημασία.
Αυτό που μου άρεσε ιδιαίτερα είναι ότι δεν προσπαθεί να εξηγήσει τα πάντα, αφήνει τις ιστορίες να λειτουργήσουν από μόνες τους, μέσα από τις εικόνες, τις λεπτομέρειες και τις μικρές ανατροπές τους. Άλλοτε μας συγκινεί, άλλοτε μας προκαλεί νοσταλγία ή πίκρα και άλλοτε μας κάνει να χαμογελάσουμε. Το χιούμορ, μάλιστα, είναι ένα από τα πιο δυνατά στοιχεία της γραφής του. Ένα χιούμορ διακριτικό, συχνά αυτοσαρκαστικό, που φωτίζει τις δύσκολες πλευρές της ζωής χωρίς να τις υποβαθμίζει.
Ο τίτλος του βιβλίου είναι, νομίζω, ένα καλό σημείο για να ξεκινήσει κανείς. Η «Στουρνάρη και Ηπείρου γωνία» δεν είναι απλώς ένα συγκεκριμένο σημείο της Αθήνας. Είναι ένας τόπος φορτισμένος με μνήμη και συναίσθημα. Στην ομώνυμη ιστορία, μια παλιά ασπρόμαυρη φωτογραφία γίνεται η αφορμή για να επιστρέψει ο ενήλικος αφηγητής στην παιδική του ηλικία. Η εικόνα είναι δυνατή, σχεδόν συμβολική. Χωρίς καταγγελίες και μεγάλες συναισθηματικές εξάρσεις, ο συγγραφέας μιλά για μια πολύ απλή αλλά βαθιά ανθρώπινη ανάγκη: την ανάγκη του παιδιού να έχει ένα σπίτι, έναν τόπο όπου θα αισθάνεται ότι ανήκει. Γιατί σπίτι δεν είναι μόνο οι τοίχοι. Είναι η ασφάλεια, η σταθερότητα, η αίσθηση ότι είσαι εκεί όπου πρέπει να είσαι.
Ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος, από το 2010, μοιράζει τη ζωή του ανάμεσα στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη. Σαν να μην έχει αποφασίσει ακόμα ποια από τις δύο πόλεις θα τον υιοθετήσει οριστικά, ή, ίσως, σαν να έχει βρει τον δικό του τρόπο να αισθάνεται παντού λίγο στο σπίτι του.
Αυτή η ανάγκη επιστρέφει με διαφορετικούς τρόπους και σε άλλες ιστορίες. Στη «Φρουτοσαλάτα», για παράδειγμα, μια παιδική επίσκεψη σε ζαχαροπλαστείο μετατρέπεται σε μια ανάμνηση που επιμένει στον χρόνο. Η άγνωστη λέξη «φρουτοσαλάτα» δημιουργεί στη φαντασία του προσδοκίες και εικόνες, όμως δεν τολμά να ζητήσει αυτό που πραγματικά θέλει. Μια μικρή, σχεδόν αστεία σκηνή, που κρύβει κάτι πολύ γνώριμο: πόσες φορές δεν θελήσαμε κάτι και δεν βρήκαμε το θάρρος να το ζητήσουμε; Η ιστορία έχει και μια απολαυστική νοσταλγική διάσταση, καθώς μας μεταφέρει στην Αθήνα της δεκαετίας του ’60, με την αστική επισημότητα του Παπασπύρου στο Σύνταγμα, τα σακάκια, τις γραβάτες, τις κομμώσεις «λάχανο» και τους σχεδόν τελετουργικούς σερβιτόρους. Και ύστερα έρχεται η προσγείωση στην πραγματικότητα, σε ένα λαϊκό ουζερί στη Νέα Αρτάκη, όπου η φαντασίωση της φρουτοσαλάτας καταρρέει μέσα από το γέλιο του σερβιτόρου. Μια υπέροχη ειρωνική αντίθεση, που αφήνει πίσω της ένα χαμόγελο αλλά και μια μικρή μελαγχολία.
Οι οικογενειακές σχέσεις έχουν επίσης σημαντική θέση στο βιβλίο. Στα «Ιπτάμενα μαχαίρια», πατέρας και γιος βρίσκονται στον ίδιο χώρο, ζουν όμως δύο εντελώς διαφορετικές εμπειρίες. Εδώ ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος αγγίζει κάτι πολύ ουσιαστικό: το πόσο διαφορετικά μπορεί να βιώνουν οι άνθρωποι το ίδιο γεγονός και πόσο εύκολα μπορεί να πληγώσει η έλλειψη κατανόησης, ακόμη και μέσα στην οικογένεια. Γιατί μερικές φορές δεν ζητάμε από τον άλλον να λύσει το πρόβλημά μας. Θέλουμε απλώς να αναγνωρίσει ότι δυσκολευτήκαμε, να μη γελάσει, να μη μας πει ότι δεν ήταν τίποτα.
Ακόμη πιο δύσκολη είναι η σχέση της οικογένειας με τη διαφορετικότητα. Στη «Κουνίστρα», μέσα από μια οικογένεια της δεκαετίας του ’70, ο συγγραφέας αποκαλύπτει τον φόβο απέναντι σε ό,τι ξεφεύγει από τα κοινωνικά πρότυπα. Η λέξη «νορμάλ» επανέρχεται και φανερώνει την αγωνία της εποχής να διατηρηθούν τα προσχήματα. Όταν ο μικρός Χρήστος χρησιμοποιεί τη λέξη «κουνίστρα», η οικογενειακή ηρεμία διαταράσσεται. Αντί για κατανόηση, η οικογένεια επιλέγει το τζούντο, σαν να μπορεί η άσκηση και η επιβολή μιας στερεοτυπικής αρρενωπότητας να αλλάξουν αυτό που θεωρείται διαφορετικό. Ο Χρήστος καταφέρνει να διακριθεί στο άθλημα, να πάρει την πράσινη ζώνη και το έπαθλό του. Αλλά η πραγματική νίκη είναι να μπορέσει να αποδεχτεί τον εαυτό του.
Στο «Πούστης», η ηρωίδα επιστρέφει στη σχολική αυλή όπου άκουσε για πρώτη φορά τη λέξη που τη σημάδεψε. Ο τόπος παραμένει ίδιος, αλλά εκείνη έχει αλλάξει. Μπορεί πια να τον κοιτάξει χωρίς τον παλιό φόβο. Η πληγή δεν έχει εξαφανιστεί, αλλά δεν έχει πλέον την ίδια δύναμη πάνω της. Μέσα σε λίγες λέξεις, ο συγγραφέας μιλά για τη μνήμη, τη συμφιλίωση με το παρελθόν και την εσωτερική ελευθερία.
Η μοναξιά και η αίσθηση ότι είμαστε αόρατοι εμφανίζονται επίσης με ιδιαίτερα ευρηματικό τρόπο. Στη «Γραμμούλα», ένας νέος που αναζητά εργασία αρχίζει να προσθέτει στο βιογραφικό του μια γραμμή που χωρίζει την ημερομηνία γέννησής του από μια επινοημένη ημερομηνία θανάτου. Η ιδέα είναι σχεδόν παράλογη, αλλά πίσω από το χιούμορ βρίσκεται η ματαιότητα μιας ζωής που δεν βρίσκει εύκολα διέξοδο. Ένας απόφοιτος Φιλοσοφικής, με τις γνώσεις και τις θεωρητικές του αναζητήσεις, βρίσκεται αντιμέτωπος με μια καθημερινότητα που δεν του αφήνει πολλά περιθώρια. Ο θάνατος, μάλιστα, δεν παρουσιάζεται με τίποτα το μεγαλειώδες ή τραγικό, αλλά μέσα από εντελώς πεζές και αστείες λεπτομέρειες. Είναι ένα μικρό, εξαιρετικά συμπαγές διήγημα, που καταφέρνει να μιλήσει για το υπαρξιακό κενό μιας ολόκληρης γενιάς.
Ο έρωτας, από την άλλη, δεν παρουσιάζεται ως η μαγική λύση σε όλα τα προβλήματα. Είναι επιθυμία, προσδοκία, αμηχανία, ζήλια, χαρά αλλά και απογοήτευση. Στο «Φλογερό ειδύλλιο», ο συγγραφέας παίζει ευφυώς με τον ρόλο του αφηγητή και τη σχέση του με τους ήρωες. Αρχικά έχουμε έναν αφηγητή που ελέγχει τα πάντα, σαν να κινεί τα πρόσωπα μιας ιστορίας με απόλυτη ακρίβεια. Στη συνέχεια, όμως, βαριέται, εγκαταλείπει την αφήγησή του και αφήνει τους ήρωες να κινηθούν μόνοι τους. Και τότε συμβαίνει κάτι πολύ ενδιαφέρον: οι αναγνώστες, που παρακολουθούμε την εξέλιξη της ιστορίας, παύουμε να είμαστε απλοί θεατές. Γινόμαστε κι εμείς μέρος της, παρακολουθούμε τους ήρωες στους δρόμους της Αθήνας, τους αποδίδουμε συναισθήματα και αρχίζουμε να επιθυμούμε να δημιουργηθεί ανάμεσά τους ένα ειδύλλιο. Με χιούμορ και αυτοσαρκασμό, ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος σχολιάζει όχι μόνο τη συγγραφική ματαιοδοξία αλλά και τη δική μας ανάγκη να δίνουμε νόημα στις ιστορίες και στις ζωές των άλλων.
Και βέβαια, δεν θα μπορούσα να μην αναφερθώ στο χιούμορ, που διατρέχει ολόκληρη τη συλλογή. Τυραννόσαυροι εμφανίζονται στον δρόμο, εξωγήινοι μπλέκονται σε οικογενειακές ιστορίες, ένας κροκόδειλος αποδεικνύεται χορτοφάγος. Το παράλογο εισβάλλει στην καθημερινότητα και παρουσιάζεται με τέτοια φυσικότητα, ώστε σχεδόν το αποδεχόμαστε. Όμως το χιούμορ δεν υπάρχει μόνο για να μας διασκεδάσει. Συχνά στρέφεται προς τις ανθρώπινες αδυναμίες, τις ανασφάλειες, τις υπερβολές και τις παρεξηγήσεις μας. Οι ήρωες είναι αδέξιοι, ευάλωτοι, αντιφατικοί. Δεν είναι τέλειοι και γι’ αυτό είναι τόσο αναγνωρίσιμοι. Γελάμε μαζί τους, αλλά κάποιες φορές συνειδητοποιούμε ότι γελάμε και με τον εαυτό μας.
Σημαντικό ρόλο σε όλο το βιβλίο παίζει και η ίδια η πόλη. Η Αθήνα δεν είναι απλώς το σκηνικό όπου διαδραματίζονται οι ιστορίες. Είναι ένας ζωντανός χώρος μνήμης. Οι δρόμοι, οι πλατείες, τα παλιά κτίρια, οι γειτονιές και τα σημεία συνάντησης κουβαλούν τις ζωές των ανθρώπων που πέρασαν από εκεί. Το σκηνικό της παλιάς αστικής Αθήνας, κοντά στο Πολυτεχνείο και τα Εξάρχεια, με τα τεχνικά βιβλιοπωλεία, τα δικηγορικά γραφεία και τις όμορφες πολυκατοικίες του μοντερνισμού, έχει τη δική του μελαγχολία. Είναι μια πόλη που αλλάζει, φθείρεται, εγκαταλείπεται σε ορισμένα σημεία, αλλά εξακολουθεί να διατηρεί τα ίχνη μιας άλλης εποχής.
Όλοι μας έχουμε τέτοιους τόπους. Ένα παλιό σπίτι, μια σχολική αυλή, έναν δρόμο, ένα καφενείο. Μέρη που μπορεί να έχουν αλλάξει εντελώς, αλλά εξακολουθούν να μας επιστρέφουν σε μια παλαιότερη εκδοχή του εαυτού μας. Και ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος μάς θυμίζει ότι ένας δρόμος δεν είναι ποτέ μόνο ένας δρόμος, όταν τον συνδέει κανείς με μια ανάμνηση, έναν άνθρωπο ή μια ανεκπλήρωτη επιθυμία.
Το βιβλίο ολοκληρώνεται με το μονόπρακτο «Καραμέλες βουτύρου», που, με έναν διαφορετικό τρόπο, συμπυκνώνει τον συναισθηματικό κόσμο της συλλογής. Σε ένα κουπέ τρένου, ένας νευρικός άντρας και μια κοπέλα αρχίζουν να επικοινωνούν με αφορμή μια καραμέλα. Μια μικρή προσφορά γίνεται η αφορμή για μια συζήτηση και σιγά σιγά για μια πιο ουσιαστική επαφή. Οι καραμέλες αποκτούν ιδιαίτερη σημασία για την ηρωίδα, καθώς τις συνδέει με την αίσθηση μιας γλυκιάς αγκαλιάς και ασφάλειας. Η τρυφερότητα εδώ δεν εκφράζεται με μεγάλες εξομολογήσεις. Κρύβεται σε μια μικρή χειρονομία, σε ένα πείραγμα, σε μια καθημερινή συνήθεια. Και καθώς αποκαλύπτεται η σχέση των δύο προσώπων, καταλαβαίνουμε ότι πίσω από τα απλά αντικείμενα και τις μικρές διαφωνίες μπορεί να κρύβονται πολύ βαθιά συναισθήματα. Μερικές φορές, αυτό που χρειαζόμαστε δεν είναι μια μεγάλη λύση, αλλά μια μικρή ένδειξη ότι κάποιος μας προσέχει.
Αν προσπαθούσα να συνοψίσω τι κρατώ από αυτό το βιβλίο, θα έλεγα ότι είναι η ανάγκη των ανθρώπων να συναντηθούν πραγματικά. Να βρουν έναν τόπο όπου θα ανήκουν, έναν άνθρωπο που θα τους καταλάβει, μια σχέση στην οποία θα μπορούν να είναι ο εαυτός τους. Όμως οι συναντήσεις δεν είναι πάντα εύκολες και οι επιθυμίες δεν εκπληρώνονται πάντοτε. Ίσως γι’ αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία και ο υπότιτλος του βιβλίου, «για τις ανέφικτες γωνίες της πόλης». Η γωνία είναι το σημείο όπου δύο δρόμοι συναντιούνται. Είναι όμως και το σημείο όπου μπορεί να μην καταφέρουν ποτέ να ενωθούν. Κάπως έτσι συμβαίνει και με τους ανθρώπους. Περπατούν δίπλα δίπλα, διασταυρώνονται, πλησιάζουν, αλλά δεν κατορθώνουν πάντα να συναντηθούν πραγματικά. Η λογοτεχνία δεν μπορεί να εγγυηθεί αυτή τη συνάντηση. Μπορεί, όμως, να μας βοηθήσει να καταλάβουμε πόσο την έχουμε ανάγκη.
Θα ήθελα, κλείνοντας, να πω και κάτι πιο προσωπικό.
Μου άρεσε πολύ η φυσικότητα της γραφής του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου, η αμεσότητα και η οικειότητα που δημιουργεί. Είναι σαν να σου διηγείται μια ιστορία κάποιος που γνωρίζεις καλά. Οι ήρωές του δεν είναι εξιδανικευμένοι. Είναι άνθρωποι αδέξιοι, ευάλωτοι, γεμάτοι αντιφάσεις, που άλλοτε μας συγκινούν κι άλλοτε μας κάνουν να χαμογελάμε, γιατί αναγνωρίζουμε σε αυτούς κάτι από τον εαυτό μας.
Εγώ, πίσω από τους ήρωες, τις καταστάσεις και τις λεπτομέρειες αναγνώριζα σε κάθε ιστορία του κάτι από τον ίδιο. Όχι απαραίτητα με την έννοια ότι όλα όσα αφηγείται είναι βιώματά του, αλλά γιατί σε κάθε ιστορία διακρίνω έναν τρόπο να βλέπει τον κόσμο, να παρατηρεί τους ανθρώπους, να αντιμετωπίζει τις αντιφάσεις της ζωής, να συγκινείται και να αυτοσαρκάζεται. Θα έλεγα ότι κάθε μικροδιήγημα φωτίζει και μια διαφορετική πλευρά του. Και όλες μαζί οι ιστορίες σχηματίζουν ένα πορτρέτο του ανθρώπου που βρίσκεται πίσω από τον συγγραφέα.
*******************************
Ένα διήγημα από τη συλλογή:
Η πολυθρόνα
Όταν πέθανε η γιαγιά, δεν άλλαξαν και πολλά στο σπίτι. Πολύ γρήγορα την ξεχάσαμε. Το μόνο που έμεινε να τη θυμίζει σ’ εκείνο το ισόγειο τριάρι της πλατείας Βάθη ήταν η ετοιμόρροπη ξύλινη κουνιστή πολυθρόνα της, που καμιά μας δεν ενδιαφέρθηκε να πετάξει. Την αφήσαμε εκεί που ήταν πάντα, σε μια γωνιά στο σαλόνι, δίπλα στο παράθυρο, μαζί με τη μάλλινη κουβέρτα με την οποία, χειμώνα καλοκαίρι, σκέπαζε τα πόδια της, λες και η θερμοκρασία περιβάλλοντος ήταν κάτι που δεν την αφορούσε ποτέ.
Ήταν η «καρέκλα της σκέψης», έτσι την αποκαλούσαμε κοροϊδευτικά με την αδελφή μου. Καθόταν εκεί, με τις ώρες, χωρίς να μιλάει, κοιτώντας το πάτωμα σαν να προσπαθούσε να αποκρυπτογραφήσει κάποιο μήνυμα στα νερά του παρκέ.
Καμία από τις τρεις μας δεν καταδέχτηκε να καθίσει πάνω της ποτέ, ούτε καν για να δέσει τα κορδόνια της. Για κάποιον ανεξήγητο λόγο την αποφεύγαμε. Κι όταν ερχόταν η σειρά μου να καθαρίσω το σαλόνι, καθώς την ξεσκόνιζα, είχα την αίσθηση ότι ακουμπούσα κάτι ζωντανό που βρισκόταν σε διαρκή χειμερία νάρκη.
Χρόνια αργότερα (είχε πεθάνει και η μαμά πλέον κι έμενα πια μόνη μου στο σπίτι, αφού η Μάρθα, η αδελφή μου, είχε μετακομίσει στη Θεσσαλονίκη) φιλοξένησα για κάποιες μέρες μια φίλη που μόλις είχε χωρίσει. Ένα βράδυ, γυρνώντας από το μαγαζί, είδα να την έχει πάρει ο ύπνος στην πολυθρόνα με την κουβέρτα ριγμένη στα πόδια της. Θυμάμαι ότι ήταν Ιούλιος και ότι τη ζήλεψα πολύ.
