ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Για τον ιστορικό ηγέτη του ΚΚΕ Νίκο Ζαχαριάδη έχουν γραφτεί και ακουστεί τόσα πολλά πού το όνομα του πλέον ακόμα και για όσους δεν είναι κομμουνιστές η συμπαθούντες έχει τυλιχτεί με την αχλύ του μύθου. Η ταινία- ντοκυμαντέρ Αλύγιστος Νίκος που παίζεται τώρα στην Αθήνα, την οποία δεν έχω δει μέχρι τώρα τουλάχιστον, στάθηκε αφορμή για αυτή την σύντομη αναφορά στον «αλύγιστο Νίκο» με την παρουσίαση ενός ποιήματος που έγραψα παλιότερα γι’ αυτόν αλλά και ενός άλλου που βρέθηκε στο σημειωματάριο του μετά την αυτοκτονία του το 1973.
Επειδή ζυμώθηκα, ομολογώ, από έφηβος με τις αριστερές ιδέες, την ιστορία του παγκόσμιου και ελληνικού κομμουνιστικού κινήματος, χωρίς ποτέ να ενταχθώ οργανωτικά στο ΚΚΕ – αν και πάντα το «πονούσα» και το «πονάω» — η προσωπικότητα του Ζαχαριάδη μου ασκούσε μια περίεργη ακατανίκητη έλξη. Θυμάμαι μαθητής τέλη δεκαετίας του ’70 άκουγα η μάλλον διάβαζα για τον Ζαχαριάδη (γιατί τότε το όνομα του ήταν σχεδόν ταμπού και μέσα στο ίδιο το κόμμα) και τον φανταζόμουνα ένα κάπως ασπρομάλλη ηλικιωμένο έχοντας στο νου μου την εικόνα περίπου του Χαρίλαου Φλωράκη η του Δημήτρη Παρτσαλίδη. Ένοιωσα θυμάμαι μεγάλη έκπληξη όταν είδα κάποια στιγμή σε μια κάπως σκοτεινή μαυρόασπρη φωτογραφία του και στην συνέχεια σε άλλες ένα νεαρό σε ηλικία άντρα, μαυρομάλλη, χαμογελαστό, γοητευτικό. Στη συνέχεια διάβασα πολλά και διαβάζω και ασχολούμαι ακόμα με το κίνημα στην Ελλάδα, με τον ίδιο και την επαναστατική του δράση, την μυθιστορηματική ζωή του, τις εξορίες του, τα ακλόνητα πιστεύω του. Πολλές φορές νοιώθω ότι εκείνα τα χρόνια, η δεκαετία δηλαδή του ’40 έχει περάσει στη φαντασία και τη μνήμη μου σαν να την έχω ζήσει και ιστορικά και βιολογικά, είτε μέσα από τις ταινίες Θίασος και Κυνηγοί του Αγγελόπουλου, είτε μέσα από τις ασπρόμαυρες σεκάνς των ιστορικών αρχείων, είτε με τις ατελείωτες αναγνώσεις ιστορικών βιβλίων, πολιτικών και κομματικών ντοκουμέντων εκείνης της εποχής, τις αφηγήσεις παλιών αγωνιστών, τα ελάχιστα πλέον σημάδια σε κάποιους τοίχους της Αθήνας, ακόμα και μέσα από τα τραγούδια της Διεθνούς που είχε «υποχρεωτικά» μάθει και τραγουδούσε η μητέρα μου σαν παλιό αετόπουλο χωρίς η ίδια να γίνει ποτέ κομμουνίστρια.
Η ρωμαλέα νεανική παρουσία του Ζαχαριάδη τα χρόνια εκείνα και εννοώ τα χρόνια της ημιπαρανομίας των δεκαετιών ’20 και ’30, τα απίστευτα κατορθώματα του, η ατσάλινη αντοχή, τα χρόνια της παρανομίας και του εγκλεισμού του στο κάτεργο της Κέρκυρας και στο κολαστήριο του Νταχάου, η επαναστατική του ιστορία σχεδόν ταυτισμένη για πολλές δεκαετίες με αυτή του κομμουνιστικού κινήματος στην Ελλάδα έχουν επιτείνει το μύθο του. Ακόμα και τώρα ψάχνω παντού σε σοβιετικά αρχεία, σε αρχεία ξένων εφημερίδων, σε παλιά φιλμ οτιδήποτε αφορά εκείνον: τον ατσαλωμένο κομμουνιστή που έβαζε πάνω από τη ίδια του τη ζωή το κόμμα, την επανάσταση, τον Στάλιν, αυτόν τον αδιάλλακτο μπολσεβίκο, το γνήσιο παιδί της Τρίτης Διεθνούς, τον αγωνιστή που «χιλιάδες μπράτσα τον φρουρούν και λογισμοί σ’ εκείνον πετούν», ξέροντας ωστόσο ότι δεν υπάρχει κανένας τέλειος ήρωας, ότι η ίδια η ζωή δεν έχει ποτέ μια όψη, ότι η δημιουργία ενός μύθου είναι πολλές φορές απατηλή και όχι σπάνια ο καλύτερος τρόπος να τον γκρεμίσεις.
Ασφαλώς υπήρξαν υπερβολές, αντιφάσεις, και κάποτε ωμός κυνισμός (στην περίπτωση του Άρη και ιδιαίτερα του Πλουμπίδη) στην επαναστατική σταδιοδρομία του Νίκου Ζαχαριάδη, αυτά ωστόσο αντανακλούν σε σημαντικό βαθμό την παγκόσμια ιστορία του κομμουνιστικού-εργατικού κινήματος τον 20ο αιώνα. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι ο ίδιος ο Ζαχαριάδης είναι η επιτομή των επιτυχιών, του αταξικού ονείρου, των απίστευτων ηρωϊσμών των εξεγερμένων descamisados της γης, αλλά και των αποτυχιών και του δράματος του κομμουνιστικού φαινομένου του περασμένου κυρίως αιώνα.
Παρακάτω παρουσιάζω ένα ποίημα δικό μου, με κάποιες αλλαγές, που του αφιέρωσα σε παλιότερη συλλογή μου (Ένα παράθυρο της νύχτας, Εξιτήριον) και ένα ποίημα, σε δική μου μετάφραση από τα ρωσικά, πού βρέθηκε στο σημειωματάριο του Ζαχαριάδη –σε δυο φύλλα τετραδίου ανάμεσα σε κομματικές σημειώσεις – μετά την αυτοκτονία του στο σπίτι πού έμενε στο Σουργκούτ της Σιβηρίας. Δημοσιεύτηκε σαν επίλογος (σελ. 463) στο βιβλίο πού εκδόθηκε στην Αγ. Πετρούπολη το 2017 με τίτλο Никос Захариадис. Жизнь и политическая деятельность (1923–1973) (ελλην. μετάφραση: Νίκος Ζαχαριάδης. Ζωή και Πολιτική Δράση).
Το συγκεκριμένο ποίημα πού μεταφράζω δεν είναι του ίδιου του Ζαχαριάδη, το είχε γράψει στα μέσα του 19ου αιώνα ένας Ρώσος ρομαντικός ποιητής του πουσκινικού ρεύματος ο Γιάκοβ Πολόνσκι. Ο Ζαχαριάδης το αντέγραψε με το χέρι μέσα σε πλαίσιο και πρόσθεσε ο ίδιος με πράσινο μελάνι τον υπότιτλο (Сургутский гимн) δηλ. Ύμνος του Σουργκούτ. Το ποίημα αυτό πού αποπνέει Πουσκινικό λυρισμό του 19ου αιώνα είναι πάνω απ’ όλα μια αντανάκλαση του κλονισμένου ψυχισμού του μετά από 15 και πλέον χρόνια εξορίας, δέκα απ’ αυτά στην παγωμένη ερημιά του Σουργκούτ.
Για τον λόγο αυτό πέρα από την όποια αισθητική του αξία έχει ένα ιδιαίτερο ιστορικό υπονοούμενο.
*************
Στάθης Λειβαδάς
I
(για τον σ. Νίκο Ζαχαριάδη)
Αυτός εδώ είναι ο νεκρός πού κρατάει
δυο μωβ βεντάλιες
για να φιλτράρουν την πλήξη του
σαν αραιοσπαρμένα σύννεφα
τα δειλινά της Sierra Madre.
Είναι ο νεκρός
που κουβαλάει στον ύπνο του
την ανάσα των απόκληρων
σαν ευγενικό άρωμα
ιερατικού επίπλου
από την Παναγία του Woolnoth,
και στο φευγιό του
την νύχτα των σκιών
μια συστοιχία κεραυνοί
σκάνε στα τετράποδα όνειρα
των δημίων του.
Αυτός ο νεκρός ήρθε κάποτε
μ’ ένα ανέφελο ζεστό χαμόγελο
της παγκοσμιότητας
από την καταχνιά των κρεματορίων
και τώρα βροντοχτυπάει
τις χάντρες της ερημιάς του
σαν τα γδικιωμένα κρανία
φανοστατών των κρεμασμένων.
Αυτός ο νεκρός
κάθε που τινάζει το φρύδι του
κατεβάζει μια θάλασσα
αρχέτυπα αστέρια
πάνω απ’ τον κοιτώνα του
κι έχει τις τσέπες του γεμάτες
κατακόκκινα λαμπιόνια
για τις κόγχες των πνιγμένων.
Όταν οι τύψεις του
γεμίζουν ουρανό
κλείνει τα παράθυρα
στις ιαχές
επαναστατημένου πλήθους
και μπήγει ένα στιλέτο
σε δύο σατέν ανδρείκελα
που του παραστέκουν
σαν άγγελοι
προεξοφληθέντος θανάτου,
κι όταν γίνεται
ο ίδιος του ο δήμιος
μια αράχνη
ξεκαρφώνεται σαν οβίδα
από τον ιστό της
και ταράζει τα μικροαστικά μεσημέρια.
Αυτός ο νεκρός
υπεκφεύγει διαρκώς,
φοράει ένα παρεό
ίδιο με τα χρώματα
των νεανικών πλάζ
και βλέπει στο ρίκνωμα
του ορίζοντα
μια χοάνη
για το φρέαρ του ουδενός.
Αυτός ο μειλίχιος νεκρός
με τη γενειάδα του «μαύρου»
είναι η ίδια η αναίρεση
της ανυπαρξίας του.
******************
II
Γιάκοβ Πολόνσκι.
Η ΕΡΗΜΙΤΙΣΣΑ (затворница)
ΥΜΝΟΣ ΤΟΥ ΣΟΥΡΓΚΟΥΤ (Сургутский гимн)
Σ΄ ένα δρόμο γνωστό
ένα σπίτι θυμάμαι παλιό
με μια ψιλή σκάλα σκοτεινή
κι ένα παράθυρο με ριντό.
Μέσα εκεί μια σπίθα
λαμπύριζε
σαν αστεράκι
τη νύχτα αργά
κι ο αέρας το ριντό
το ξεσήκωνε απαλά.
Κανείς δεν ήξερε,
ποιά μέσα ήταν ερημίτισσα,
και ποια δύναμη χθόνια
μέσα εκεί μ’ έσπρωχνε.
Κι’ έτσι σαν μάγισσα μια κοπελιά
στη μυστική της νύχτας ώρα
πελιδνή μ’ αντάμωσε
με ξέπλεκα μαλλιά.
Τι παιδιάστικες οι κουβέντες
πού μ’ αράδιασε:
Για τη ζωή την αγνώριστη
για τις μακρινές τις εσχατιές.
Και σάμπως
της νιότης φλογερά
τα χείλη τα δικά μου σίμωσε
και τρέμοντας ψιθύρισε
«Άκου με, πάμε να φύγουμε!
Πουλιά θα γίνουμε διαβατάρικα
για τον κόσμο τον υψαύχενο
στην αλησμονιά
εκεί πού οι άνθρωποι
ούτε αποχαιρετούν
μήτε νόστος χωρεί…»
Κι’ ήσυχα τα δάκρυα κύλισαν
κι ένα φιλί ακούστηκε
και το ριντό ο αγέρας
αναρρίπισε
εξαίφνης δυνατά.
Ο νικος ζαχαριαδης ως γενικος γραμματεας του κκε ευθυνεται μαζι με τους σιαντο, ιωαννιδη, παρτσαλιδη, τσιριμωκο ( πρωθυπουργο του βασιλια το 1965 ), για την αυτοκτονικη συμφωνια της βαρκιζας τον 2/1945 ( με τον ελας να παραμενει στα χωραφια, γιατι ετσι συνεφερε στους φασιστες, τσωρτσιλ – σταλιν που συμφωνησαν, η Ελλας να παραμεινη υπο αγγλοδυτικη κατοχη ). Η συμφωνια της Βαρκιζας ηταν η αρχη του θανατου και της ατιμωσης του κοσμου της αριστερας, η οποια, ατιμωση του κοσμου της αριστερας εκρατησε μεχρι το 1981. Ο νικος ζαχαριαδης ευθυνεται για τον χαμο του αρη βελουχιωτη, οπως, και για τον τουφεκισμο των μπελογιαννη, πλουμπιδη, καθως, και για τον εξοστρακισμο, με την δολιοτητα της συκοφαντιας, κατα τα σταλινικα προτυπα, πολλων αγωνιστων, πραγματικα κομμουνιστων ιδεολογων!!!!!!
Η ηγεσια του κκε το 1944 απεμπολισε, κατα διαταγη σταλιν, την εξουσια, την οποιαν ειχε, τοσο απο αποψεως λαικης ετυμηγοριας, οσο και απο πλευρας κλαγγης οπλων – με ενοπλο οργανωμενο σωμα – στρατο, το οποιο αποτελουσαν ενενηντα χιλιαδες ελασιτες, χωρια τα εφεδρικα τμηματα.
Η ηγεσια του κκε, αφηνοντας σκοπιμα τον βελουχιωτη και τον ελας εξω απο Αθηνα, Θεσσαλονικη, Πατρα, καθως, και, εξω απο τα αλλα αστικα κεντρα της ελληνικης επικρατειας, εχασε αφ’ ενος την ευκαιρια της διενεργειας εκλογων κατω απο ελευθερες συνθηκες, στις οποιες οι δυναμεις της αριστερας, εαμ, κκε και αλλοι συνδαιτημονες θα συνεκεντρωναν μεγαλη πλειοψηφια ( διοτι τοτε ο ελληνικος λαος, μετα την περιπετεια των πολεμων και της κατοχης, αλλα και την οργανωση της κοινωνιας απο το εαμ, η οποια επεδρασε στο εσωτερο γιγνεσθαι του λαου, επιθυμουσε αλλαγη καθεστωτικη), φερνοντας τους τσωρτσιλ – σταλιν προ τετελεσμενων, και, αφ’ ετερου, αφηνοντας τις δυναμεις του ελας στην υπαιθρο, εδωσε την ευκαιρια στον τσωρτσιλ, να θωρακιση στρατιωτικα την Αθηνα, ετοιμαζομενος για την μαχη των δεκεμβριανων, την οποια προκαλεσε δια των παπανδρεου, εβερτ στις 3/12/1944, με την προβοκατορικη δολοφονια 30 διαδηλωτων αριστερων¨ και στην οποια προβοκατσια του τσωρτσιλ, τσιμπησε το κκε, και, ως εμφανιζομενο, οτι επιχειρει να στασιασει κατα της νομιμου κυβερνησεως, εις την οποιαν μετειχε, και αυτο, πολεμα με λιανοντουφεκα ( ενω ο ελας παραμενει, στα χωραφια ), τους πεζοναυτες, τους ινδους στρατιωτες, τα αρματα μαχης και τα αεροπλανα της βρετανικης αυτοκρατοριας, τα οποια βομβαρδισαν την Αθηνα τον 12/1944, κατι που δεν εκαναν οι υπαλληλοι του τσωρτσιλ, μουσολινι, χιτλερ, κατα το διαστημα 1940 1944.
Η ηγεσια του κκε και μετα την ηττα του εμφυλιου εξακολουθησε, και εξακολουθει να ειναι φιλο δεξια – καπιταλιστικη, και αυτο το βλεπουμε, τοσο το 1965, οταν ο βουλευτης της εδα κατονομασε μεσα στην βουλη τον επιδοξο δικτατορα του απριλη1967 ( αρα η τοτε αριστερα εγνωριζε για την επερχομενη λαιλαπα της δικτατοριας, περιμενοντας την), οσο, και το 1974, οπου συρομενη σε δηλωση μετανοιας, παιρνει απο τον καραμανλη το ατιμωτικο συγχωροχαρτι την νομομοποιησης, ενω ηταν μονοδρομος την στιγμη εκεινη για τον καραμανλη, η νομιμοποιηση του κκε χωρις αναξιοπρεπεις δηλωσεις απο την πλευρα του. Και, βεβαια, ως ανταλλαγμα, η ψευτοαριστερα των κυρκου φλωρακη, θεοδωρακη συγκαλυψε, και συγκαλυπτει ως σημερα τους ενοχους της σφαγης των κυπριων το καλοκαιρι του 1974, λεγοντας τον Σεπτεμβρη του 1974, το εμετικο, — καραμανλης η τανκς –.
Ακομα δεν ξεχνω την νεα βαρκιζα του 1989, οταν η αριστερα των κυρκου, φλωρακη, θεοδωρακη συγκυβερνησε με τους λησταρχους της δεξιας, για να βαλει τους κλεφτες, — που, οντως εκλεψαν —
στην φυλακη. Και απο τοτε εως σημερα το κκε εξακολουθει να βαζει πλατες στο καπιταλιστικο συστημα, διατηρωντας στους κολπους του μια σιδηρα ιεραρχια μεταξυ των μελων του, που σε παραπεμπει σε εννοιες και λεξεις, οπως μιλιταρισμος, πατερναλισμος, δεσποτισμος και ουτε ο καθεξης.
Ο βουλευτης της εδα που απεκαλυψε, το 1965 μεσα στην βουλη, τον αντισυνταγματαρχη πυροβολικου, γεωργιο παπαδοπουλο, ως επιδοξο δικτατορα, ηταν ο ηλιας ηλιου.
Τον Λεωνίδα Καζάζη που σχολιάζει δεν τον γνωρίζω. Δεν πρόκειται να κάνω πολιτικό διάλογο ούτε φυσικά ο ποιητικός ιστότοπος Ποιείν είναι πλατφόρμα πολιτικού διαλόγου. Απλά σημειώνω ότι ακόμα και να ήταν έτσι δεν θα έμπαινα καν στον πειρασμό να του απαντήσω επί της ουσίας. ΓΙΑΤΙ;
Γιατί όταν γράφει “Ο νικος ζαχαριαδης ως γενικος γραμματεας του κκε ευθυνεται μαζι με τους σιαντο, ιωαννιδη, παρτσαλιδη, τσιριμωκο ( πρωθυπουργο του βασιλια το 1965 ), για την αυτοκτονικη συμφωνια της βαρκιζας τον 2/1945 ” ΔΕΙΧΝΕΙ ΟΤΙ ΕΧΕΙ ΑΠΛΩΣ ΜΕΣΑΝΥΧΤΑ ΙΣΤΟΡΙΚΑ. Ο Ζαχαριάδης τον Φεβρουάριο του 1945 ήταν έγκλειστος στο Νταχάου!
Αγρία αγριότης,
βιαία βιαιότης ο δόλος!
Του αφελούς αφελέστερος; Ο δόλιος.
Λ.Κ.
Πάντως τη συμφωνία της Βαρκιζας εκάλυψε με την ευθύνη της η Κεντρική Επιτροπή του ΚΚΕ και του ΕΑΜ, αλλά και ο Ν. Ζαχαριάδης που είχε επιστρέψει στο μεταξύ στην Ελλάδα.
»Ο Ζαχαριάδης επέμεινε στην τήρηση των όρων της Συμφωνίας και φέρθηκε με εξαίρετική σκληρότητα στον Άρη Βελουχιώτη που διεφώνησε με τη Βαρκίζα και επεχείρησε να συνεχίσει τον ένοπλο αγώνα με μερικούς ακόμα πρώην αντάρτες.