Ποίηση που αγγίζει τις πληγες της Ιστορίας

Ο Θοδωρης Σαρηγκιόλης, όπως διαβάζουμε στο (αρκετα λακωνικο) βιογραφικο-του, γεννήθηκε το 1956, στην Έδεσσα. Δηλαδη ήλθε στον κόσμο επτα χρόνια μετα τη λήξη του Εμφύλιου Πολέμου στην Ελλάδα, του οποίου τις οδυνηρες, εφιαλτικες και καταστροφικες συνέπειες υπέστη ο ελληνικος λαος, περισσότερο οι απλοι και αμέτοχοι πολίτες, εφόσον η χώρα περιήλθε σε μία απελπιστικη εθνικη κατάπτωση, τόσο απο την οικονομικη όσο και απο την κοινωνικη πλευρα.

Τις οδυνηρες, εφιαλτικες και ακατάλυτες συνέπειες αυτου του αδελφοκτόνου σπαραγμου ήταν επόμενο να τις βιώσει έντονα, εφόσον χαράχτηκαν εγκαυστικα στο τρυφερο πετσι-του, και ο Θεοδωρης, μικρο παιδι τότε! Αυτα τα καταλυτικα βιώματα, όμως, που αποκόμισε απο αυτη τη σκοτεινη και δύσκολη εποχη, έμελλε να κατακαθίσουν σαν σκόνη βαρια μέσα-του και να παραμείνουν εκει συσσωρευμένα, με αποτέλεσμα να τα κουβαλάει μέχρι τις μέρες-μας, γεγονος που αναπόφευκτα επιφέρει δυσκολίες στη ζωη-του.

Εν συντομία, αυτο είναι το γενικο συμπέρασμα που εξάγεται απο κάποια δυνατα ποιήματα που υπάρχουν στην καινούργια συλλογη-του που τιτλοφορείται ΄΄Δύσκολα νερα΄΄, (εκδόθηκε το 2026 απο τις εκδόσεις Βαγονέτο) όπως, λόγου χάρη, το συγκλονιστικο ποίημα με τίτλο «Χαμένη παρτίδα».

Πρόκειται για ένα μικρο ποίημα, μόνο 11 στίχων, με συμπυκνωμένο και σφιχτοδεμένο περιεχόμενο, αλλα και με μεγάλο νοηματικο εκτόπισμα, μέσα απο το οποίο ξεδιπλώνεται ολόκληρη η ματωμένη και θλιβερη Ιστορία του Εμφύλιου Πολέμου και των ανυπολόγιστων δεινων, όπως είπα, που επεφύλαξε στον ελληνικο λαο, ειδικα στους ηττημένους, κατατρεγμένους και καταπιεσμένους αυτης της εμφύλιας σύρραξης, τους οποίους ο Θ. Σαρηγκιόλης, πρακτικα (και όχι θεωρητικα), τους αποκαλει «κυνηγημένους» και «γονατισμένους», για να αποδειχθει πως οι πληγες αυτου του βαθιου ιστορικου τραύματος παραμένουν ακόμη ανεπούλωτες, παρόλα που πέρασαν τόσα χρόνια απο τη λήξη του Εμφύλιου Πολέμου∙ αυτου του αξέχαστου και ανεξάντλητου γεγονότος, του οποίου ο απόηχος εξακολουθει να απασχολει ακόμη τους λογοτέχνες –ποιητες και πεζογράφους . Δίνω ολόκληρο το ποίημα:

ΧΑΜΕΝΗ ΠΑΡΤΙΔΑ

Στον ζωγράφο Tasko Kortalof

Βάδιζε στο χιόνι αγκομαχώντας.

Με ανάσα βαρια ακολουθούσε το άλογο κρατώντας το σχοινι.

Πάνω στο σαμάρι μια φλοκάτη τύλιγε το μωρο.

Το κρύο πολυ.

Το σημείο επαφης δεν φαινόταν.

Έπρεπε να προλάβει, πριν ο ήλιος βγει, να φτάσει.

Να παραδώσει το παιδι στη μάνα και στον πατέρα-του.

Θα το έπαιρναν μαζι-τους στην οπισθοχώρηση.

Δεν θά ‘χε κλείσει χρόνο το μωρο και θ’ άλλαζε πατρίδα.

Χαμένη παρτίδα,

μοιραία ζαρια τ’ αναποδογύρισε όλα.

«Τα αιωνόβια ελαιόδεντρα της Ποίησης»

Ένα χρόνο και κάτι μετά την έκδοση του βιβλίου του με τίτλο «Υπό καθεστώς ομηρίας» (Εκδόσεις Μετρονόμος, 2025), ο ποιητής, φιλόλογος και κριτικός λογοτεχνίας, Δημήτρης Κ. Μπαλτάς, μάς παρουσιάζει τη νέα, έβδομη κατά σειρά, ποιητική του συλλογή με τίτλο «Στο μετερίζι του χρόνου».

Το εξώφυλλο του βιβλίου κοσμεί ένα έργο του Έλληνα ζωγράφου Λάζαρου Κτενίδη, το οποίο απεικονίζει μια αυτοσχέδια κούνια να κρέμεται από το κλαδί μιας αιωνόβιας ελιάς. Το έργο συμβολίζει με ιδανικό τρόπο τον κύκλο της ζωής και το πέρασμα από την παιδική ηλικία έως το βαθύ γήρας και την απώλεια, η οποία σηματοδοτείται από την άδεια κούνια.

Σε αυτό το βιβλίο, όπως και στα προηγούμενα, η ποίηση του Μπαλτά καλύπτει τρεις θεματικούς άξονες: τον κοινωνικοπολιτικό προβληματισμό, τον έρωτα και τον υπαρξιακό στοχασμό. Η διαφορά με το προηγούμενο έργο του έγκειται στο ότι αυτός ο μικρός και καλαίσθητος τόμος (άλλη μια εξόχως φροντισμένη έκδοση από τις Εκδόσεις των Φίλων) αποτελείται κατά βάση από ολιγόστιχα ποιήματα.

Το εναρκτήριο ποίημα με τίτλο «Οι λέξεις» (σελ. 9) ανοίγει τον κύκλο του βιβλίου, εξερευνώντας τα εργαλεία που έχει στη διάθεσή του ο ποιητής, ήτοι τις λέξεις, οι οποίες λειτουργούν ως λογοτεχνικά παπούτσια για να πορευτεί ο δημιουργός στα μονοπάτια της Ποίησης. Η πορεία αυτή δεν είναι πάντοτε ομαλή, καθώς κάποιες φορές τα παπούτσια στενεύουν τον ποιητή «αρδεύοντας/τη θλίψη του» και κάποιες άλλες τον χτυπάνε «φουσκώνοντας/τον καημό του». Άλλες φορές πάλι «του προσφέρουν/τη ζεστασιά τους», παρέχοντάς του μια παροδική ανακούφιση μέσα στον καθημερινό αγώνα για επιβίωση στη ζωή και στους λογοτεχνικούς κύκλους.

«Από το σκοτάδι στο εσωτερικό φως»

«Εγένετο φως» είναι ο τίτλος της τρίτης ποιητικής συλλογής του Κωνσταντίνου Σ. Ιντζόγλου, η οποία κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΑΩ. Ήδη από τον τίτλο της συλλογής, που παραπέμπει στη Βίβλο, ο ποιητής διαμορφώνει έναν ισχυρό συμβολικό άξονα, προσδίδοντας στο φως υπαρξιακές, μεταφυσικές και συναισθηματικές διαστάσεις. Το φως αναδεικνύεται σε οργανωτική αρχή της ποιητικής συλλογής, γύρω από την οποία συναρθρώνονται τα είκοσι ένα (21) ποιήματά της, γραμμένα σε ελεύθερο στίχο. Μέσα από αυτό το κεντρικό σύμβολο, ο δημιουργός διερευνά θεμελιώδεις όψεις της ανθρώπινης εμπειρίας, όπως η απώλεια, η αγάπη, η σιωπή, ο ψυχικός πόνος, η μνήμη, το όνειρο και η καταλυτική επίδραση του χρόνουστη συγκρότηση της ανθρώπινης εμπειρίας.

Το φως εμφανίζεται στην ποιητική γραφή του Κωνσταντίνου Σ. Ιντζόγλου με ποικίλες μορφές και συμβολικές αποχρώσεις. Άλλοτε προσλαμβάνει τη μορφή του «ήλιου», της «λιακάδας» ή της «λάμψης» και άλλοτε αποκτά τελετουργική διάσταση μέσα από τη μορφή της «λαμπάδας» και του «κεριού». Παράλληλα, το φως και το σκοτάδι συγκροτούν ένα αντιθετικό δίπολο, το οποίο λειτουργεί αντιστικτικά, αποδίδοντας τις εναλλαγές του εσωτερικού κόσμου του ποιητικού υποκειμένου, όπως αποτυπώνεται στο ποίημα «Αν είναι μια νύχτα να ’ρθεις» (σ. 21): «Κύλησε ξανά, / Προσπάθησε. / Μάταιαˑ ο ήλιος κρύφτηκε και πάλι. / Στην άβυσσο τον σκέπασε σκοτάδι αλμυρό».Η αντίθεση φωτός και σκότους λειτουργεί ως βασικός ποιητικός μηχανισμός, αναδεικνύοντας την αμφισημία της ανθρώπινης ύπαρξης και τη συνύπαρξη ελπίδας και ματαίωσης, παρουσίας και απουσίας, μνήμης και λήθης.

Η μεταμορφωτική και αναγεννητική διάσταση του φωτός αναδεικνύεται ιδιαίτερα στο ποίημα «Σου έταξα φως» (σσ. 26-27), στο οποίο το φως συνδέεται με τη γέννηση και τη βαθύτερη μεταμόρφωση της ανθρώπινης ύπαρξης. Η έλευση του παιδιού δεν παρουσιάζεται μόνο ως ένα βιολογικό γεγονός αλλά αποτυπώνεται ως μια υπαρξιακή εμπειρία αναγέννησης του γονέα καθώς η ποιητική φωνή διατυπώνει πως «Τη μέρα που ήρθες, / έγραψα στην καρδιά μου έναν νέο χρόνο, άχρονο πια». Έτσι, ο χρόνος αποδεσμεύεται από τη γραμμική του διάσταση και μετατρέπεται σε βιωμένη εμπειρία αγάπης και μνήμης, καθώς η παρουσία του παιδιού αναδιαμορφώνει την ίδια την αίσθηση της ύπαρξης.Το φως, επομένως, δεν λειτουργεί μόνο ως σύμβολο ελπίδας, αλλά ως δύναμη δημιουργίας, συνέχειας και αποδοχής. Οι στίχοι «Σου έταξα φως, όχι να το κρατάς, / αλλά να γίνεις» συμπυκνώνουν μια ποιητική της αποδοχής και της αυτονομίας, καθώς η γονεϊκή αγάπη δεν αποσκοπεί στην κατοχή αλλά στη δυνατότητα του Άλλου να συγκροτήσει τη δική του ταυτότητα. Η σχέση, όμως, παιδιού – γονέα στην ποίηση του Κ. Σ. Ιντζόγλου είναι μια αμφίδρομη διαδικασία μεταμόρφωσης, στην οποία η αγάπη καθίσταται πηγή ανανέωσης και υπαρξιακής συνέχειας.

Ο ποιητής, έλεγε ο Γ.Π. Σαββίδης, είναι σαν τα παγόβουνα. Τα τέσσερα πέμπτα του βρίσκονται κάτω από την επιφάνεια. Τί μπορεί να συμβαίνει όμως όταν τα τέσσερα πέμπτα του ποιητή ευρίσκονται εντός τενάγους, ώστε τα βαλτώδη νερά να συντηρούν τον διαρκή πυρετό της έμπνευσης και όχι ελώδεις ασθένειες; Πώς τα ρηχά νερά που κρύβουν κινδύνους καταβύθισης στο τέλμα της αδράνειας δεν γίνονται πρόσχημα στασιμότητας αλλά άνοιγμα στη λιμνοθάλασσα που ονομάζουν ζωή; Γιατί, όσο κι αν νομίζουμε πως η ζωή είναι θάλασσα στην οποία υπερήφανοι πλέουμε, το πεπερασμένο της γης καθιστά ακόμη και τους ωκεανούς λιμνοθάλασσες, ας μην πω τενάγη ακόμη, υπό την αίρεση του αναπόδραστου ναυαγίου το οποίο καλούμε οι άνθρωποι θάνατο; Κάπως έτσι, το μότο με το οποίο εκκινεί η ποιητική αυτή συλλογή του Γιώργου Σαράτση δεν είναι τυχαία: Ιωάννης Χρυσόστομος, μνήμη θανάτου, αίτηση κατάνυξης. Ειδοποίηση ευθύτατη πως δεν είναι αιώνια λίμνη αυτή η θάλασσα του υπαρκτικού χειμώνα για να βρέχουμε αμέριμνοι τα πόδια. Κι αν τα πέλματα είναι παγωμένα, ποιος δεν θέλει ζεστές παλάμες αφού «η αγάπη έχει πάντα τη θερμοκρασία του σώματος».

Άνθρωπος και ποιητής

Εξήντα τέσσερα ποιήματα, δομημένα συμβολικά με πτωτική κατεύθυνση –όπως και η πορεία της ζωής– σε τρεις ενότητες, «Χοροστάσι του ήλιου», γέννηση «Θραύσματα», ζωή και «Πορεία στην νύχτα», θάνατος.

Η καθοδική τάση μετουσίωσης του ανθρώπου μέσω του θανάτου. Είναι ο τρόπος κατάκτησης της θέωσης, του απώτερου σκοπού του όντος κατά την Ορθόδοξη παράδοση. Είναι η σχέση συνέχειας του ανθρώπου μετά την έκπτωση (εσωτερική αιτία) και την έξοδο (εξωτερικό αποτέλεσμα) από τον παράδεισο. Είναι η πορεία της τελείωσης από το Α ως το Ω. Είναι η πτωτική κατεύθυνση της προσφοράς αλλά και η εκτόνωση της συναισθηματικής ενέργειας, που, κατά τον Φρόιντ, θεωρείται ένας υγιής τρόπος επίλυσης των ψυχολογικών δυσχερειών, η οποία σε άλλες αμυντικές ενέργειες όπως η άρνηση σπαταλιέται.

Εξήντα τέσσερις ποιητικές αναζητήσεις, προσφορές. ασκήσεις θάρρους, εικόνες, ικεσίες αντιδράσεις αποδόσεις τιμής, δεήσεις, που ακολουθούν την πορεία της σκέψης και της ζωής από το Α στο Ω, όπου Α= το πρώτο φως, η πηγή και Ω= το έσχατο, ο προορισμός.

Το Ω είναι το συμβολικό τέλος, πνευματική ολοκλήρωση, παραχώρηση, αιωνιότητα, απόλυτο), παρατίθεται με τον τίτλο ως λογοπαίγνιο, για να σηματοδοτήσει την υπέρβαση, το πέρασμα δηλαδή στην κατάσταση της τελειότητας,μέσω της υπερ-δοτικότητας, (πτώση δοτική). Η σχέση ευγενούς προσμονής, που οδηγεί στην πτώση του υπερ-δοτικού, είναι η αυθόρμητη και ανιδιοτελής παραχώρηση για έναν ιερό σκοπό, όπως η πίστη, η αγάπη ή ο έρωτας. Σημειολογικά είναι το κλείσιμο που ματιού, ο τερματισμός πορείας του κύκλου, η ύψιστη κατάσταση πληρότητας.

Το πρώτο ποίημα, «Μας δόθηκε», (σελ.13), «για να χορωδούμε στους μουσικούς της φθόγγους/ τις κλίμακες του Θεού». Είναι η εισαγωγή της συλλογής και εξηγεί τον τρόπο που ο ίδιος ο ποιητής βλέπει την ουσία της ποίησης. Με αυτή ο άνθρωπος διαβάζει κατανοεί «το δυσανάγνωστο της ανθρώπινης μοίρας» και γράφει στο «ανερμήνευτο της αιωνιότητας», οδηγούμενος από το «ανεκλάλητο της αγάπης, (σελ.13). Το λογοπαίγνιο (των λέξεων) αιτιολογεί τα ανεξήγητα της προέλευσης του ανθρώπου, μεταξύ πτώσης και εκπεπτωκότος, χρησιμοποιώντας τη δοτική τόσο ως πτώση όσο και ως αντίληψη, προσφορά ή κατάσταση.

Η ποίηση ρουφάει το βίωμα από τα κατάβαθα του εμπνευστή της και σαν ελκυστής απλώνει τη γνώση με τα μαγνητικά πεδία του, (σελ.14). Εξηγεί τη γένεση του ποιήματος, αναλύει με «ένστικτες φωτοσκιάσεις τις επιθυμίες του ίδιου του δημιουργού καιερμηνεύει τις ανάγλυφες εντυπώσεις των άλλων, (σελ.15).Ο ίδιος ο ποιητής απευθύνει επικλήσεις, που προσεγγίζουν την αρχαία ποίηση ως θεά, και καταδεικνύουν την λατρεία του γι’ αυτή. Μία ωδή στο αέναο σε δεύτερο πρόσωπο, της αμεσότητας. Για το κάλος, την ψυχή, τη σκέψη, την ευγένεια, το άφατο φάος. Άλλοτε ζητά συμβουλές από τη θεά για να διαμορφώσει τη συμπεριφορά του και άλλες την προστάζει απελπισμένος μπροστά στην μικρότητά του να εκφράσει το ανέκφραστο, να ξεπεράσει την μικρότητά του και να επικοινωνήσει με την αιωνιότητά της (σελ.16-17).