Επιθεώρηση Ποιητικής Τέχνης

Κατηγορία

Η Κρίση της Ποίησης

Η Κρίση της Ποίησης

Η Κρίση της Ποίησης

Δημήτρης Κοσμόπουλος, «Έθνος εξαιρετικά», εκδ. Περισπωμένη, Aθήνα 2023 (γράφουν οι: Παναγιώτα Λάσκαρη και Αλέκος Ε. Φλωράκης)

 

Από το άγος της ερειπωμένης μνήμης στη Μεταμόρφωση του κατακερματισμένου χρόνου. Μια ελεγεία σε μουσική ανέλιξη ελπίδας.

 

 

Η νοσταλγία είναι ένας πόθος αθανασίας, η ελπίδα της κοινής αναστάσεως, η αποκατεστημένη ζωή των ανθρώπων. Το μέλλον ανήκει στην ένωση.

                                                         Αρσένι Αλεξάντροβιτς Ταρκόφσκι

 

Aν το ποιείν είναι μια « διαμάχη για την αλήθεια», όπως διατεινόταν ο Χαίλντερλιν, η αναζήτηση της οποίας, πόρρω απέχουσα από μια περιγραφική απόδοση της ιστορικής πραγματικότητας, συνιστά την οντολογική εκείνη κίνηση, την τολμηρή αναγωγή, που, εναγκαλιζόμενη σύσσωμη την Ιστορία, ανυψώνει το γίγνεσθαι στην Πηγή του νοήματός του, τότε η ποίηση μπορεί να αποτελέσει πρόσκληση και πρόκληση να διαβάσουμε την Ιστορία, όχι ως ένα κλειστό αυτό-αναφορικό σύστημα, αλλά ως ανοιχτή πρόταση διαλογικής αμοιβαιότητας. Σε αυτή την περίπτωση το ιστορικό όχι μόνον δεν χάνει την αξία του, αλλά αυξάνει, επεκτείνεται, βαθαίνει και ανίσταται υπό το φως μιας υπαρξιακής, ποιητικής επαναμυθολόγησης.

Μια τέτοια υπαρξιακή κατάδυση στον ανεξερεύνητο βυθό των συμβάντων του Καιρού επιχειρεί ο Δημήτρης Κοσμόπουλος στο τελευταίο ποιητικό έργο του, υπό τον πολυεπίπεδο σημασιολογικά τίτλο Ἔθνος ἐξαιρετικά, από τις εκδόσεις «Περισπωμένη». Στο ποιητικό πεδίο του εν λόγω έργου η Ιστορία αποτελεί το πρωταρχικό υλικό της γραφής κατά τέτοιον τρόπο, ώστε η κατάδυση να αποτελεί αυτόχρημα ανάδυση και ανελισσόμενη μουσική ανάβαση στον άνω βυθό του εκκλησιασμού μιας εσχατολογικά ευαγγελιζόμενης ενότητας. Μια διφυής ποιητική φούγκα σε 42 μέρη αναλαμβάνει ευθαρσώς να μιλήσει και ευλαβώς να σιωπήσει γι΄ αυτήν την ανάβαση στη δυναμική προοπτική μιας εσχατολογικής νοσταλγίας που συνενώνει τον διαρραγέντα χρόνο, κομίζουσα μέσα στην καταιγίδα ελπίδα για μια εθνική και, ακολούθως, πανανθρώπινη πνευματική ενηλικίωση.

Προς τούτο, η ποιητική ματιά, αδέσμευτη απέναντι στο κυρίαρχο και το κατεστημένο, ρίχνει το δικό της φως μέσα στην Ιστορία, αποστασιοποιούμενη από τις επίσημες αποτιμήσεις και τις κυρίαρχες ιστοριογραφικές αναλύσεις. Με τον τρόπο αυτό η ποιητική περιήγηση στο σώμα της νεώτερης Εθνικής μας ιστορίας, με εστίαση στα γεγονότα της Μικρασιατικής καταστροφής, του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου και του Εμφυλίου, και με αντιστικτική παρουσίαση του προφίλ της ποικιλοτρόπως χειμαζόμενης σύγχρονης Ελλάδας, αναμετριέται με το παρελθόν, για να μιλήσει υπαρξιακά με το παρόν, στη διάνοιξη μιας καινής, επ΄ελπίδι, προοπτικής γνωριμίας με το μέλλον.

Η υπαρξιακή ποιητική πρόταση του Δημήτρη Κοσμόπουλου είναι έγκυρη, ακριβώς για τον λόγο ότι είναι ιστορική, δηλαδή υπαρκτικά «πραγματική» μέσα στον χωρόχρονο. Η μυθολόγηση της ιστορίας που επιχειρεί στοχεύει στη διεύρυνση του ατομικού και συλλογικού εαυτού, όπου η αυτοσυνειδησία εκβάλλει στην πατριδογνωσία και τανάπαλιν, μέσα στην ενότητα του ενός σώματος, διεύρυνση και ενότητα που ως οντολογικά επιτεύγματα μπορούν να δικαιώσουν την ανθρώπινη περιπέτεια, και στο εθνικό και στο οικουμενικό της πλάτος. Η ποιητική εξιστόρηση του βασανισμένου, ορφανεμένου και εν πολλοίς αδικαίωτου, με βάση κοινωνικοπολιτικά κριτήρια, βίου των αφανών συμπατριωτών μας σε καιρό πολέμου και σε καιρό αδιέξοδης ειρήνης- οι ποιητικές αφηγήσεις του κατατυραννισμένου σώματος, του ηρωικού αυτοθυσιαστικού τους αγώνα, της καθημερινής τους μέριμνας για επιβίωση, των προσωπικών και οικογενειακών τους συμφορών- συνθέτει αντιστικτικά στο πολυφωνικό σώμα της φούγκας του την μικροϊστορική, υπαρξιακή εκείνη αντίληψη που υπονομεύει κάθε συμβατική μακροϊστορική προσέγγιση, την οποία εξυπηρετούν συγκεκριμένες ιδεολογικές σκοπιμότητες και οι αντίστοιχες ρητορικές τους. Έτσι, ο ποιητής, και ενδεχομένως μέσω της φωνής του και ο αναγνώστης, επιτυγχάνει την ποιητική του εξατομίκευση υπαρξιακά και όχι θεσμοκεντρικά, ανευρίσκει δηλαδή εαυτόν, προτείνοντας μια διαλογική, ενδοϊστορική σχέση με τη χαμένη κοινοτική και ψυχοσωματική μας πληρότητα, σε μια γόνιμη, μοντέρνα, αυθεντική αναστροφή με την παράδοση. Και τούτο, αναμφίβολα, αποτελεί μια ες αεί ελπιδοφόρα ελληνική πρόταση.

Διαβάστε περισσότερα
Η Κρίση της Ποίησης

Αχιλλέας Κατσαρός, «Ζαριά στο πιθάρι», εκδ. Θράκα, 2022

Πόλεμος, η ζαριά ή τα ζάρια ως τύχη ή ανάγκη, το πιθάρι ως ζωτικός χώρος

Για την Ζαριά στο πιθάρι του Αχιλλέα Κατσαρού, εκδόσεις Θράκα, Λάρισα 2022 γράφουν οι : Αντώνης Μιχαηλίδης, Μαρία Σιώτου, Φώτης Α. Σταθόπουλος, Τέλλος Φίλης και Ανδρονίκη Καραπέτσα.

Επιμελείται η φιλόλογος Ανδρονίκη Καραπέτσα.

 

*********************************

-1-

 

Η αντίδραση στη δυστοπία

[Πρώτη δημοσίευση στο περιοδικό ΟΡΟΠΕΔΙΟ, τεύχος 25, καλοκαίρι 2022 και αναδημοσίευση εδώ]

 

Η έκτη συλλογή του Αχιλλέα Κατσαρού, η «Ζαριά στο πιθάρι», που εκδίδεται από τις εκδόσεις Θράκα, ήδη στον τίτλο της που είναι στίχος από την ενότητα Ιερουσαλήμ, υπαινίσσεται την απαισιοδοξία του ποιητή για την εξέλιξη που βλέπει πως παίρνει ο κόσμος και η εποχή μας. Ο ποιητής έρχεται αντιμέτωπος στις τέσσερις ενότητες της συλλογής του, που αντιστοιχούν στα τέσσερα γεωγραφικά σημεία του πλανήτη (Αλάσκα, Ιερουσαλήμ, Περού και Κρήτη) με τον παράλογο σημερινό κόσμο που του γεννά θλίψη και ένα αίσθημα ματαίωσης. Ωστόσο, στην προσπάθειά του να υλοποιήσει το όνειρο της απόδρασης από αυτό το δυστοπικό περιβάλλον, σκέφτεται τη γέννηση ενός νέου θεού αλλά προτιμά μάλλον τη γέννηση μιας νέας γλώσσας. Έντιμη αυτή η στάση για έναν ποιητή που δεν βλέπει σωτηρία στο περίκλειστο οικονομικό και πολιτικό περιβάλλον που βιώνει ως δεσμά.

Με κατά κανόνα σαφή τρόπο ο Κατσαρός επικρίνει τη μετάλλαξη των «μετά – δημοκρατιών» σε αστυνομίες σκέψης και την απολυταρχική επικυριαρχία παντού και επί πάντων της οικονομίας, κυριαρχία που δημιουργεί ένα κοινωνικό και πνευματικό περιβάλλον που δεν επιτρέπει ούτε τη σκέψη καν της επανάστασης.

Τη λύση θα την διατυπώσει στην τελευταία υποενότητα, στον ευρηματικό του διάλογο με τον ποιητή JorgedeSena, όπου αποστασιοποιείται από την πατρίδα και την εθνική του καταγωγή, αρνείται κάθε έννοια καθαρότητας, είτε αυτή αφορά την ποίηση, είτε το αίμα, και βυθίζεται στην υπαρξιακή αγωνία εγκαταλείποντας καθετί που γεννήθηκε από τους ευρωπαϊκούς πολιτισμούς, για να έρθει σε μια συνομιλία με τον Μινώταυρο της προελληνικής εποχής.

Η γλώσσα του, που συνιστά και το κύριο εργαλείο του, ώριμα αποφεύγει τους λυρικούς τόνους και προσαρμόζεται στη σκληρή δυστοπία που αφηγείται ο ποιητής επιλέγοντας μια λιτή όσο και υπαινικτική γραμματική.

 

ΑΝΤΩΝΗΣ ΜΙΧΑΗΛΙΔΗΣ

Διαβάστε περισσότερα
Η Κρίση της Ποίησης

Αλέξης Πολίτης, «Διαβάζοντας ποίηση», εκδ. Κίχλη, 2023

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ

 

ΟΙ ΠΟΙΗΤΕΣ ΤΗΣ ΧΑΜΗΛΗΣ ΦΩΝΗΣ. ΜΙΑ ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΜΙΑ ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΤΟΝ ΠΑΛΙΟ ΚΑΙΡΟ, προτού να εμφανιστούν οι φωτοτυπίες, πολλοί αντέγραφαν συστηματικά κάποια κείμενα που τους άρεσαν: ποιήματα, ολόκληρα ή αποσπάσματα, καμιά φορά και έναν ή δυο στίχους μονάχα, είτε πετυχημένες φράσεις από δοκίμια, από κριτικές που έτυχε να διαβάσουν, πολιτικές ρήσεις ή άλλου είδους κομμάτια που τους εντυπωσίασαν καθώς τα διάβαζαν, και που ήθελαν να τα ξαναδιαβάσουν, να τα θυμούνται. Συνήθως ήταν ένα τετράδιο, πρόχειρο ή καμωμένο από καλό χαρτί, ένα είδος λευκώματος· επρόκειτο δηλαδή για ένα προσωπικό αντικείμενο, αποκλειστικά για ιδιωτική χρήση, κάποτε και για συνανάγνωση με φίλους – γιατι μια άλλη παλιά συνήθεια, που κι αυτή έχει πια εκλείψει, ήταν να συγκεντρώνονται τρεις, πέντε, καμιά φορά και περισσότεροι φίλοι το βραδάκι και να διαβάζουν είτε ν’ απαγγέλλουν ποιήματα. Τέτοια τετράδια, λευκώματα, μας έχουν πολύ λίγα σωθεί· τρία, πέντε; – όχι περισσότερα. Πολύ πρόσφατα δημοσιεύτηκαν οι περιλήψεις που κρατούσε γύρω στα 1850 ο νεαρός Δημήτριος Βικέλας από τα ξένα μυθιστορήματα που διάβαζε. Δεν ήταν άλλωστε μόνο οι γνωστοί λογοτέχνες που κρατούσαν λευκώματα, ήταν κι άλλοι, πολλοί, πάμπολλοι· ξέρουμε, λόγου χάρη, ότι η μητέρα του Δημήτριου Βικέλα γνώριζε απέξω και συχνά απάγγελνε ολόκληρα ποιήματα της εποχής της – να μην υποθέσουμε πως κάποια στιγμή τα είχε αντιγράψει, και τα έμαθε διαβάζοντας και ξαναδιαβάζοντάς τα φωναχτά; Μα δεν έχει βρεθεί ούτε κανένα δικό της λεύκωμα ούτε των συνομηλίκων της κορασίδων, ούτε άλλα των επόμενων γενεών. Ίσως βέβαια να διασώζονται μερικά κάπου, είτε ξεχασμένα σε παλιά συρτάρια είτε και σε ιδιωτικά αρχεία· και απλώς να μην τα έχουμε αναζητήσει εμείς οι φιλόλογοι.

Διαβάστε περισσότερα
Η Κρίση της Ποίησης

Μιχάλης Παπαδόπουλος, «Χώρα μου είσαι», εκδ. Σμίλη 2023 (γράφει ο Παναγιώτης Νικολαΐδης)

«Η φρεγάδα Έλλη αβύθιστος»: σχόλια πάνω στο συνθετικό ποίημα

του Μιχάλη Παπαδόπουλου Χώρα μου είσαι (Σμίλη 2023)

Ο έρωτας είναι κυρίως μια αμφίσημη και ταυτόχρονα αποκαλυπτική εμπειρία, αφού συντίθεται από την ένωση δύο αντίρροπων δυνάμεων. Του ερωτικού υποκειμένου που δονείται αποκαλυπτικά τυφλωμένο από την ομορφιά και τον παντοδύναμο έρωτα, και του ερωτικού αντικειμένου. Δεν είναι τυχαίο, λοιπόν, που το σημαίνον από πολλές απόψεις συνθετικό ποίημα του Μιχάλη Παπαδόπουλου Χώρα μου είσαι (Σμίλη 2023) πηγάζει από το καθοριστικό για τον ποιητή γεγονός του ανεκπλήρωτου ή εκπληρωμένου και βιωμένου έρωτα, στοιχείο που λειτουργεί ως καθοριστικός τόπος ή καλύτερα «Χώρα» της γλώσσας και της ύπαρξης του ποιητή.

Κεντρικός θεματικός πυρήνας, επομένως, αυτού του καλαίσθητου εκδοτικά βιβλίου είναι ο επιτυχημένος συγκερασμός ενός δυναμικού ερωτικού οίστρου-ερωτικής εμπειρίας με μια φιλοσοφική ενατένιση του κόσμου και της ανθρώπινης ύπαρξης, σε συνδυασμό με το φλέγον ζήτημα του χρόνου. Μέσα σε αυτόν τον μεταιχμιακό χώρο, η μνήμη γίνεται ο μόνος δρόμος που οδηγεί στην αυτογνωσία,  καθιστώντας την ποιητική αφήγηση ένα αποκαλυπτικό ενδοσκόπιο. Και με αυτό τον τρόπο αποτυπώνεται η διαδρομή που ακολουθεί το ποιητικό υποκείμενο που βιώνει τον έρωτα, καθώς ενώ συμμετέχει από τη μια στην αμείλικτη και αδιάκοπη ροή του φυσικού χρόνου, από την άλλη καλείται να κατανοήσει και να εκφράσει τον δικό του εσωτερικό και προσωπικό χρόνο, ο οποίος λειτουργεί πολύ διαφορετικά από τον φυσικό. Έχοντας, λοιπόν, ως βασικό άξονα την αρχέγονη και καταλυτική δύναμη του έρωτα, ο Παπαδόπουλος στο ανά χείρας συνθετικό ποίημα ανατέμνει τα προσωπικά του βιώματα, εσωτερικεύοντας και φορτίζοντάς τα με τρόπο ευρηματικό φωτίζοντας την ψυχική του ενδοχώρα.

Έχω σημειώσει εμφατικά πολλές φορές τον όρο συνθετικό ποίημα, γιατί παρά το γεγονός ότι το κάθε μέρος του βιβλίου έχει τίτλο (Άσπρο του έρωτα-Λόγος πρώτος, Άλικο βαθύ-Λόγος δεύτερος, Σαν κυανό-Λόγος τρίτος, Έξοδος) και αποτελείται από ξεχωριστά ποιήματα, εντούτοις δύσκολα θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι η συλλογή αποτελεί απλή συναγωγή ξεχωριστών ποιημάτων. Κι αυτό γιατί η απουσία τίτλου, η στενή αλληλουχία των ποιημάτων, η οργανική κλιμάκωση και ενορχήστρωση των θεμάτων, καθώς και το ενιαίο βιωματικό υπόστρωμα, αποτελούν στοιχεία που αποκαλύπτουν, βεβαίως, τη συνθετική σκέψη, τη δραστική κοινωνική παρουσία, αλλά και τη λυρική και φιλοσοφική προσωπικότητα του ποιητή, αλλά ταυτόχρονα καταδεικνύουν ότι η συλλογή πρέπει να αναγνωσθεί ως ποιητική σύνθεση.[1]

Διαβάστε περισσότερα
Η Κρίση της Ποίησης

Ροζαλί Σινοπούλου, «Η Ανθρώπινη Μηχανή / Ιχνηλατώντας το μυθοποιητικό σύμπαν του Θανάση Τριαρίδη», εκδ. Gutenberg, 2024

[…] H γραφή τοῦ Θανάση Τριαρίδη –δὲν πρόκειται γιὰ κάποια πρωτότυπη διαπίστωση– εἶναι ἐξόχως μυθοπλαστική. Σαϕῶς, ὑπάρχουν σημεῖα στὸ ἔργο του τὰ ὁποῖα σχετίζονται μὲ πραγματικὰ γεγονότα. Αὐτὰ μπορεῖ νὰ εἶναι καθαρὰ ἱστορικά, ὅπως τὰ θεατρικά του ἔργα ποὺ ἀναϕέρονται στὸ ῾Ολοκαύτωμα τῶν ῾Εβραίων, τὴν ἀποικιοκρατία στὴν ᾽Αμερικὴ ἢ στὴν ᾽Αϕρική, ἢ αὐστηρὰ προσωπικά, ὅπως γίνεται στὴν ποίησή του – ἐνδεικτικὰ μπορεῖ κανεὶς νὰ παραπέμψει στὰ ποιήματα γιὰ περιστατικὰ τῆς ζωῆς τῶν δικῶν του ἀνθρώπων. ῾ώστόσο, ὅλα διυλίζονται μέσα ἀπὸ τὴ ϕαντασία τοῦ συγγραϕέα κι αὐτὸ εἶναι μιὰ πάγια τακτικὴ πού, ἐνίοτε, παρεισϕρέει καὶ στὰ πιὸ δοκιμιακά του ἔργα.

῾Η ἐπιμονὴ αὐτὴ στὴ μυθοπλασία πηγάζει, πιθανότατα, πρωτίστως ἀπὸ τὸ γεγονὸς ὅτι ἡ ϕαντασία τοῦ ΘΤ εἶναι τέτοια ποὺ ὁ ἴδιος καταλήγει νὰ ἐπενδύει ϕαντασιακά –περισσότερο ἀπ᾽ ὅ,τι συμβολικά– κάθε πλευρὰ τῆς καθημερινότητας, ὁλόκληρου τοῦ κόσμου. Κάτι τέτοιο ὡστόσο (μιὰ πραγματικότητα ποὺ δηλώνεται καὶ ρητά: «Δὲν ὑπάρχει ὁ κόσμος – ὑπάρχει μονάχα ἡ ἀνυπαρξία. ῞Ο,τι ζοῦμε εἶναι ἐπινόηση τοῦ Καλλίμαχου. Αὐτὸς ἐπινόησε τὸν κόσμο, ἀϕοῦ πρῶτα ἐπινόησε τὸν ἑαυτό του» ἔχει τὴ σημασία του ἐδῶ: βοηθᾶ νὰ κατανοήσουμε ἀπὸ ποῦ ἐκκινεῖ μιὰ τέτοια πρακτική, τὴν ἀϕετηρία τῆς πρωτοτυπίας τοῦ ἔργου του στὸ σύνολό του. Μὰ ἀκόμη μεγαλύτερη σημασία ἔχει ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖο ὁ ΘΤ συνδέει κάθε ἔργο του μὲ πράγματα μέσα καὶ ἔξω ἀπὸ αὐτό. Παρατηροῦμε, ἔτσι, μιὰ διπλὴ κίνηση ποὺ ἀϕορᾶ τὴ σύνδεση μὲ ἄλλα δικά του ἔργα καὶ τὴ σύνδεση μὲ ἔργα ἄλλων. Σημασία ἔχει ἐδῶ, ἐντούτοις, νὰ θυμόμαστε πὼς πρόκειται γιὰ μιὰ ἐπιλογή. Σὲ ἀντίθεση μὲ τὸ τί μπορεῖ κανεὶς νὰσκεϕτεῖ γιὰ τὴ δημιουργικὴ διαδικασία ἐν προκειμένω, ὑπάρχει ἀρκετὴ σκέψη πίσω ἀπὸ καθετὶ κι ἴσως αὐτὸ νὰ δικαιολογεῖ καὶ τὴν ἄρνηση τοῦ συγγραϕέα νὰ ἐπιμεληθεῖ καὶ νὰ ἀλλάξει ὁ ἴδιος ἐκ τῶν ὑστέρων τὰ γραπτά του.

Διαβάστε περισσότερα