Ζούμε στην εποχή της μεγάλης αποσύνθεσης των σταθερών. Η διεθνής αρχιτεκτονική που οικοδομήθηκε πάνω στα ερείπια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ένα θεσμικό οικοδόμημα που για δεκαετίες φάνταζε ακλόνητο και αυτονόητο, μοιάζει σήμερα με παλαιό σκηνικό θεάτρου που καταρρέει αργά κάτω από το βάρος της ίδιας του της ιστορίας.

Σε κοινό τους άρθρο στο περιοδικό The Economist, ο πρωθυπουργός του Καναδά, Μαρκ Κάρνεϊ, και ο πρόεδρος της Φινλανδίας, Αλεξάντερ Στουμπ, έθεσαν τον δάκτυλον επί τον τύπον των ήλων. Υποστήριξαν με παρρησία ότι ο κόσμος μας δεν βιώνει απλώς μια ακόμη συγκυριακή κρίση, αλλά μια βαθιά, μη αναστρέψιμη δομική αναδιάρθρωση. Η παραδοσιακή εποχή των δεδομένων συμμαχιών και των παγιωμένων γεωπολιτικών ισορροπιών έχει τελειώσει οριστικά. Στη θέση της αναδύεται ένας κόσμος ρευστός, όπου θα κυριαρχούν οι ευέλικτες, μεταβαλλόμενες συνεργασίες και οι συμμαχίες κατά περίπτωση (ad hoc), μια μορφή «μεταβλητής γεωμετρίας» των διεθνών σχέσεων.

Αυτή η διαπίστωση αποκτά μια ιδιαίτερη πνευματική και υπαρξιακή βαρύτητα αν την αντικρίσουμε μέσα από το πρίσμα της σύγχρονης φιλοσοφικής και κοινωνικής σκέψης. Δεν πρόκειται απλώς για μια διπλωματική ή τεχνοκρατική αναπροσαρμογή, αλλά για την απόλυτη επικράτηση αυτού που ο κοινωνιολόγος Ζίγκμουντ Μπάουμαν ονόμασε «ρευστή νεωτερικότητα». Σε μια τέτοια μεταβατική πραγματικότητα, οι συλλογικοί θεσμοί χάνουν τη στερεότητά τους πριν καν προλάβουν να παγιωθούν, και τα υποκείμενα, όπως ακριβώς και τα σύγχρονα κράτη, υποχρεούνται να ζουν σε μια διαρκή κατάσταση ετοιμότητας, αβεβαιότητας και εγρήγορσης. Η πρόταση των δύο ηγετών για μια στρατηγική που ονομάζουν «ρεαλισμό βασισμένο στις αξίες» αποτελεί μια τολμηρή, βαθιά στοχαστική απόπειρα να γεφυρωθεί το χάσμα ανάμεσα στην κυνική realpolitik και τον ουτοπικό ιδεαλισμό. Είναι μια προσέγγιση που επιμένει να παραμένει προσηλωμένη στις θεμελιώδεις αρχές της ελευθερίας, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της βιωσιμότητας και της αλληλεγγύης, αναγνωρίζοντας όμως ταυτόχρονα, με αφοπλιστική ειλικρίνεια, ότι δεν συμμερίζονται όλοι οι διεθνείς εταίροι τις ίδιες ηθικές αφετηρίες.

Αυτός ο «ρεαλισμός των αξιών» μάς αναγκάζει να επανεξετάσουμε την ίδια την έννοια της ηθικής στην πολιτική και την κοινωνία. Μας φέρνει αναπόφευκτα στον νου τη σκέψη του Μαξ Βέμπερ για την «ηθική της ευθύνης», η οποία δεν αρκείται στην υποκειμενική καθαρότητα των προθέσεων, αλλά συνυπολογίζει τις πραγματικές συνέπειες των πράξεων μέσα σε έναν ριζικά ατελή και συχνά εχθρικό κόσμο. Ο πολιτισμός μας ανέκαθεν υπήρξε το προνομιακό εκείνο πεδίο όπου δοκιμάζονται οι αντοχές των ανθρώπινων αξιών απέναντι στην τραχύτητα και τη βία της πραγματικότητας. Όταν ο Κάρνεϊ και ο Στουμπ απορρίπτουν τόσο την άκαμπτη, δογματική προσκόλληση σε ένα δυσλειτουργικό πολυμερές σύστημα όσο και την ψυχρή λογική της καθαρής ισχύος που θα οδηγούσε στην πλήρη αποδόμησή του, ουσιαστικά αναζητούν μια νέα αφηγηματική γραμμή για την ανθρωπότητα. Μια γραμμή που αποφεύγει τον στείρο συντηρητισμό αλλά και τον ισοπεδωτικό μηδενισμό.

Το φορτίο της ετερονομίας 

Στη συλλογή διηγημάτων του Κωνσταντίνου Λίχνου, «Οι αχθοφόροι», η πεζογραφία μετατρέπεται σε ανατομικό νυστέρι της νεοελληνικής ιστορικής διαδρομής. Ο τίτλος εμπεριέχει μια διττή μεταφορά: οι χαρακτήρες δεν επωμίζονται απλώς τα υλικά φορτία της επιβίωσης, αλλά κυρίως το ασήκωτο βάρος κοινωνικών δομών που συγκροτήθηκαν ερήμην τους. Εξετάζοντας το έργο υπό το πρίσμα της φιλοσοφίας του Κορνήλιου Καστοριάδη, διαπιστώνει κανείς πώς η μυθοπλασία αναμετριέται με την ένταση ανάμεσα στη θεσμισμένη ετερονομία και την αναζήτηση της αυτονομίας.

Κεντρικός άξονας στη σκέψη του Καστοριάδη είναι η διάκριση ανάμεσα στη «θεσμισμένη κοινωνία» (société instituée), η οποία τείνει να αποκρύπτει τον ίδιο τον κοινωνικό χαρακτήρα των θεσμών και των σημασιών της, παρουσιάζοντάς τα ως δεδομένα, φυσικά ή υπερβατικά, και τη «θεσμίζουσα κοινωνία» (société instituante), που συνδέεται με τη δυνατότητα ριζικής δημιουργίας και αυτοκαθορισμού.

Στο «Απαγορεύεται το ουρείν» (1956), ο Αντώνης, απολυμένος από τη «Ρετσίνα» λόγω περικοπών, ξεφορτώνει ψάρια στο λιμάνι του Πειραιά επί είκοσι χρόνια, κλείνοντας τα αυτιά του στους συνδικαλιστές· «συνέχισε να δουλεύει, ακόμη και μετά απ’ τη δολοφονία των λιμενεργατών στην Καλαμάτα». Η υποταγή του δεν χρειάζεται να του επιβληθεί με βία· την έχει αφομοιώσει ως φυσική τάξη των πραγμάτων. Η αδυναμία του ατόμου να συλλάβει τον εαυτό του ως δημιουργό της ιστορίας φωτίζει την «ετερονομία»: ο νόμος και η ανάγκη βιώνονται ως εξωτερικές επιταγές.

Η «Ανάσταση» δείχνει την απόδοση του νόμου σε μια πηγή έξω από την κοινωνία. Ένα ολόκληρο χωριό πιστεύει ότι ο νεκρός ιερέας του αναστήθηκε, ενώ ο ίδιος καλλιεργούσε στο ποίμνιό του την παθητική προσμονή της μεταθανάτιας ζωής. Η θρησκεία λειτουργεί εδώ όπως την περιγράφει ο Καστοριάδης: ως θέσμιση που κρύβει τον κοινωνικό της χαρακτήρα πίσω από μια υπερβατική προέλευση.

Στο «Καλή δύναμη σ’ εμάς» (1967), ο Γιώργης προβλέπει τη δικτατορία και διαφωνεί με την καθοδηγήτριά του: «Παντού Ε.Δ.Α. βλέπω, ενώ το κόμμα έχει καταστεί πολιτικό φάντασμα». Η καθοδηγήτρια επιμένει στη γραμμή του κόμματος. Η γραφειοκρατική λογική, που ο Καστοριάδης είχε εντοπίσει στο «Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα», αναπαράγεται μέσα στο ίδιο το κίνημα που διεκδικεί τη χειραφέτηση: το κόμμα γίνεται αλάνθαστη αρχή, και η συλλογική δράση υποκαθίσταται από την προσμονή μιας λύσης που έρχεται «από τα πάνω».

Δανεικά

Την παρακολουθώ, από το απέναντι πεζοδρόμιο, να ανηφορίζει την Αγορακρίτου. Γύρω στα ογδόντα, κοτσονάτη και περιποιημένη −μου κάνει ιδιαίτερη εντύπωση το μαλλί κομμωτηρίου−, εύσωμη και με ελαφρία, πλην όμως εμφανή, κύφωση. Φτάνοντας στο ύψος του Αγίου Παντελεήμονα (βηματίζει αρκετά πιο γρήγορα από εμένα που κινούμαι πάντα στην αντίπερα για εκείνη όχθη, αλλά πλέον στα 15 μέτρα πίσω της), στρέφεται προς το απέναντι πεζοδρόμιο, −ναι, το δικό μου− και λέει έξω φωνή,τη στιγμή που έχει βάλει πλώρηγια τα παρακείμενα τραπεζοκαθίσματα: «Διπλό καπουτσίνο, ντεκαφεΐνε, κρύο γάλα βρώμης, κανέλα». Παραλήπτης της παραγγελίας ο αιώνιος κύριος Σταμάτης, ιδιοκτήτης της καφετέριας, βαρύς και ασήκωτος, που κάθεται, ως συνήθως όταν δεν σερβίρει, στο τραπεζάκι του −δεν έχω δει ποτέ κανέναν άλλον να κάθεται εκεί μαζί του− κοντά στην πόρτα της πάντα θεοσκότεινης μέσα καφετέριας και χαζεύει το υπερπέραν. «Να βάλω και αφρόγαλα χαμηλών λιπαρών», της αντιγυρίζει τσαντισμένος, μέσα από τα δόντια του, αλλά η 80χρονημε την ελαφρία, πλην όμως εμφανή, κύφωση είναι σκληρό καρύδι (σίγουρα μη συνιστάμενο για τα προαναφερθέντα δόντια): «Α σήκω, ρε κοπρίτη, κι άσε τις γκρίνιες, ούτε δανεικά να σου ζητούσα», τον κατακεραυνώνει πριν πέσει, ξεθεωμένη αλλά αξιοπρεπής, στην πρώτη καρέκλα που βρίσκει ελεύθερη.

Ο Νίκος Γαλάνης της ευαισθησίας και της ενσυναίσθησης, της ενδελεχούς έρευνας στ’ ανθρώπινα, του μέσα και του έξω πυρετού , των χημικών ενώσεων, της ποίησης και της ποιητικής επανάστασης, των πεζών κειμένων, της καλοακονισμένης γραφής, της αττικής και της κρητικής γης, του ονείρου για το φως, της πίστης σε / για ένα κόσμο καλύτερο, των ταινιών μικρού μήκους, της αιχμαλωσίας στιγμών μας στον γραπτό του λόγο, του μέτρου και της οικονομίας, των υπαινιγμών και των ξεκάθαρα αρθρωμένων λέξεων.

Ιδρυτής του εκδοτικού οίκου Ενάντια (που έχει έδρα του στο Ηράκλειο Κρήτης), ποιητής και συγγραφέας και μεταφραστής, έχοντας στο ενεργητικό του ποιητικές συλλογές, διηγήματα και ένα μυθιστόρημα (το «Αγαπημένε μου Μιχαήλ», εκδόσεις Ενάντια, 2024), πέρυσι σχεδόν τέτοια εποχή επανεξέδωσε σε περιορισμένο αριθμό αντιτύπων δύο παλιότερες ποιητικές του ανθολογίες («Τζορτζ Φλόιντ» και «ο Ξένος» ) και τις (συν)έδεσε κομψά με την πιο πρόσφατή του «Ακόνισε φτερά», δημιουργώντας μια εξαίρετη ποιητική τριάδα. Φέτος, στο τελείωμα του έαρος, ο Νίκος Γαλάνης, σταθερά μέσω του εκδοτικού του σπιτιού, επανήλθε μεταπηδώντας από την ποίηση στο γνώριμό του πεδίο του διηγήματος (ακόμα κι εδώ στον πεζό λόγο του, η ποιητική χροιά και ατμόσφαιρα έχουν έντονη παρουσία), ταξιδεύοντάς μας στη Μεγάλη κοιλάδα με οδηγό είκοσι ένα διηγήματα τα οποία είναι συγκεντρωμένα σ’ αυτόν τον καλαίσθητο τόμο με το ελκυστικό εξώφυλλο που σχεδίασε ο ίδιος ο συγγραφέας.

Κυρίως πρωτοπρόσωπης αφήγησης τα διηγήματα του Γαλάνη περικλείουν μέσα τους την υπαρξιακή αγωνία, το κυνήγι του χρόνου, τη ματαιότητα, την πολυπλοκότητα των ανθρώπινων δεσμών και της ανθρώπινης εμπειρίας, ατομικούς και συλλογικούς προβληματισμούς, την ομορφιά και την μετριότητά μας, τις καταφάσεις μας και τις αρνήσεις μας στη ζωή, τις αποφάσεις και τα διλήμματά μας, τους φόβους μας ενωμένους σε ένα διαμέρισμα με κλειστά παράθυρα, δεμένους σε ένα βλέμμα, σε μια ακατάληπτη φράση, σε μια θολή εικόνα, σε ένα φευγαλέο ενσταντανέ του κόσμου που αιμορραγεί.

Οι ήρωες – αφηγητές του Γαλάνη -γυναίκες και άντρες, κόρες, γιοί, μανάδες, πατεράδες- είναι εμείς κι όλοι οι άλλοι γύρω μας κι απέναντι μας σε κοινούς και χωριστούς δρόμους, εμείς κι όσα γυρεύουμε, λησμονούμε, χαιρόμαστε, πενθούμε, χάνουμε, κερδίζουμε, τραγουδάμε κι ονειρευόμαστε.