Έφτιαξε υπέροχα ποιήματα απο τα πιο ευτελη και ανάξια υλικα!

 

 

Μ’ ένα ρυμουλκούμενο φορτηγο, βαρυφορτωμένο με πολύτιμο υλικο, μοιάζει η τελευταία ποιητικη συλλογη του Κυριάκου Χαραλαμπίδη που τιτλοφορείται ΄΄Η Νύχτα των Κήπων΄΄, και η οποία εκδόθηκε το 2022 απο τις εκδόσεις ‘’Ικαρος΄΄. Την παρομοιάζω μ’ ένα ρυμουλκούμενο φορτηγο του οποίου ο έμπειρος και πολυμήχανος οδηγος είναι πρόθυμος το σπάνιο υλικο που μεταφέρει να το προσφέρει ανέξοδα σε όποιον το ζητήσει, αδειάζοντάς-το μέσα στα χέρια, στην αυλη ή στον κήπο του σπιτιου-του.

Είναι, θέλω να πω, μία συλλογη πλούσια σε περιεχόμενο και ποιότητα, με τα περισσότερα ποιήματά-της ν’ αρδεύονται απο την ίδια αστείρευτη δεξαμενη, εφόσον η θεματολογία πάνω στην οποία θεμελιώθηκαν είναι σχεδον η ίδια με αυτη που γνωρίσαμε σε προηγούμενες συλλογες του ποιητη, που προέρχεται, ωςεπι το πλείστον, αποτις σελίδες της αρχαιογνωσίας, της μυθολογίας, της αρχαιολογίας, της βυζαντινης και σύγχρονης ελληνικης ιστορίας, όπως είναι η άλωση της Πόλης, η επανάσταση του 1821, η καταστροφη της Μικρασίας το 1922, η επανάσταση του 1955-59 για ελευθερία στην Κύπρο, η τουρκικη εισβοληκαι η τραγωδία που ακολούθησε το 1974, μαζι με το θέμα των σκοτωμένων και των αγνοούμενων.

Υπάρχουν ακόμη ποιήματα με θέμα τον μύθο της Αφροδίτηςή, αλλιως, της Κύπριδας, της Σαπφω και της ποίησής-της, την τιμιότητα και την προκοπη της Πηνελόπης, «το φειδωλο είδωλο» της ωραίας Ελένης, τη θλίψη που ντύθηκε αλλακαι ητραγικη κατάληξη που είχε η διάσημη τραγουδίστρια της όπερας Μαρία Κάλλας, την κλοπη των μαρμάρων του Παρθενώνα, τον θάνατο και την Ανάσταση του Λαζάρου, τη διαμάχη για το σημείο που έπρεπε να τοποθετηθει το άγαλμα του Μεγάλου Αλεξάνδρου στην πόλη των Αθηνων, τον παιδεμο και το μαρτύριο του ποιητη, τόσο με τις ακαταμάχητες λέξεις όσο και με τη χιλιόχρονη, αλλα τώρα απειλούμενη στη συνοχη-της, ελληνικη γλώσσα κ.ά.

Στην καινούργια συλλογη του Κ. Χαραλαμπίδη όμως, κατα περίεργο λόγο, απουσιάζουν ποιήματα που περιέχουν σαφως αυτοβιογραφικα στοιχεία, όπως συνέβαινε με προηγούμενες ποιητικες συλλογες-του, γεγονος που δεν περνάει απαρατήρητο απο την αντίληψη του ενημερωμένου αναγνώστη. Αντίθετα, η απουσία βιογραφικω ν στοιχείων, με απόλυτη κυρίως ακρίβεια, προβληματίζει τον αναγνώστη, εφόσον ξέρει καλα πως ο ποιητης είναι και ίδιος πρόσφυγας. Δηλαδη, άτομο που ζει έντονα τις συνέπειες της τουρκικης εισβολης και πονει παράφορα για την παράνομη κατοχη της γενέθλιας γης-του.

Στη συλλογη, βέβαια, πέρα των καθαυτων ποιημάτων, υπάρχουν τώρα και μεγάλα πεζόμορφα ποιήματα, μεστα και εύχυμα απο ποιητικότητα, όπως αυτα στις σελίδες 45-49, ενω κάποια άλλα, εκτενη (3-4 σελίδες) ποιήματα, διαπιστώνω πως αποτελουναπο μόνα-τους μικρες, αλλα ενδιαφέρουσες ιστορικες κοιτίδες, όπως είναι π.χ. το ποίημα «Δέηση στο χωριο Γαληνόπορνη το 1947», σ. 116.

Προσωπικα, αισθάνθηκα τον ποιητη σε αυτη τη δουλεια-του να λειτουργει ως ένας φτασμένος ζωγράφος, που όσες καταχτήσεις και αν έχει πετύχει στην καλλιτεχνικη διαδρομη-του, δεν καταδέχεται,τώρα που βρίσκεται στην κορύφωση της τέχνης-του,ν’ αγνοήσει ή να περιφρονήσει τα πρώτα σκίτσα ή μοτίβα που ζωγράφισε. Αντίθετα, τα νοσταλγει και τα επαναφέρει στη δουλεια-του, όμως εξελιγμένακαι αποτυπωμένα τώρα σε νέα ευφάνταστα έργα. Αυτος ο τρόπος ή μέθοδος δουλειας ακολουθείται πιστεύω και απο τον ποιητη Κ. Χαραλαμπίδη. Κοντολογις, διαπιστώνω πως η σκέψη του ποιητη, όταν προετοιμάζει και στη συνέχεια δημιουργει τα έργα-του, κάνει συνεχως δύο βήματα μπροστα και ένα πίσω για να μην κοπει το αθέατο νήμα του ειρμου-της.

Συγκεκριμένα, και με αριθμους μιλώντας, πρόκειται για ένα περιεκτικο,  μεγάλο σε έκταση, βιβλίο που, σίγουρα, δεν θ’ αφήσει αχόρταστη την όρεξη για διάβασμα κανενος αναγνώστη, ακόμη και των πιο άπληστων, γιατι αποτελείται απο 134 σελίδες (οι δέκα περιέχουν επεξηγηματικες σημειώσεις) και 68 ποιήματα, ολιγόστιχα και πολύστιχα!

Βέβαια, με όσα μέχρι τώρα έχω αναφέρει, δεν ισχυρίζομαι ποσως ότι δεν υπάρχουν καινοφανη στοιχεία στην καινούργια συλλογη του Κ. Χαραλαμπίδη. Απεναντίας, διαπιστώνω πως υπάρχουν πρωτόγνωρα στοιχεία και πως κομίζουν νέα ποιητικα ήθη στο λογοτεχνικο και γενικα το πολιστιμικο πεδίο-μας. Κάποια μάλιστα είναι άξια για προβληματισμο και παραγωγικη συζήτηση, όπως η προέλευση του εβληματικου τίτλου της συλλογης, τα ποιήματα που έφτιαξε μ’ έντονα ηχοχρώματααπο το δημοτικο τραγούδι, οι νεόκοπες λέξεις, το υψηλο και καθημερινο ύφος στον ποιητικο λόγο-του.

Στο σύνολό-τους τα καινούργια ποιήματά-του είναι βατα, εννοω ευκολοδιάβαστα και κατανοητα απο τους πάντες. Εκεί που συναντα δυσκολία ο αναγνώστης, που σκοντάφτει πραγματικα επάνω-της με κίνδυνο να «φάει» τα μούτρα-του, είναι στην ερμηνεία του τίτλου της συλλογης΄΄Η Νύχτα των Κήπων΄΄ που, παρα την φαινομενικη απλότητά-του, αποδεικνύεται στο τέλος αρκετα απατηλη!

Διερωτώμαι, αλήθεια, για ποια νύχτα και για ποιους κήπους κάνει λόγο ο ποιητης; Και οι δύο λέξεις, όπως διαπιστώνω, είναι διφορούμενες,  επομένως μπορουν να ερμηνευθουν με διαφορετικο τρόπο. Εννοω λειτουργουν με διπλη σημασία. Θέλω να πω, πως μπορεις να τις εκλάβεις τόσο με την κυριολεκτικη όσο και με τη μεταφορικη σημασία-τους.

Η νύχτα μπορει να είναι το διάστημα απο τη δύση μέχρι την ανατολη του ήλιου (κυριολεκτικα), αλλα μπορει να είναι και το πνευματικο σκοτάδι ή η έλλειψη ελευθερίας σ’ ένα τόπο (μεταφορικα).

Ο κήπος μπορει να είναι μία έκταση, συνήθως περιφραγμένη, όπου καλλιεργούνται για λόγους καλλοπιστικους, αλλα και διατροφικους λουλούδια, δέντρα ή άλλα φυτα, καθως και ζαρζαβατικα ή κηπευτικα προϊόντα (κυριολεκτικα), αλλαμπορει να είναι και ένας πνευματικος κήπος ή φυτώριο, όπου καλλιεργούνται τα γράμματα και γενικα οι τέχνες (μεταφορικα). Ας μην ξεχνάμε, εξάλλου, πως ο Οδυσσέας Ελύτης, στην ποιητικη συλλογη-του ΄΄Ηλιος ο Πρώτος΄΄ γράφει για κήπο που «έμπαινε στη θάλασσα βαθυ γαρίφαλο ακρωτήρι» που,προσωπικα, ο στίχος αυτος κατευθύνει τη σκέψη-μου σε σεξουαλικο μάλλον υπονοούμενο.

Ο Κ. Χαραλαμπίδης όμως, συναισθανόμενος τη δυσκολία που έχει να συναντήσει ο αναγνώστης μπροστα στον απροσπέλαστο τίτλο-του, επεδίωξε να του δώσει κάποια ερμηνευτικα κλειδια. Θέλω να πω, πως ψηλα, σε μία απο τις πρώτες σελίδες της συλλογης, συγκεκριμένα την 7η, παραθέτει εντελως μόνο-του το εξης υπερρεαλιστικο δίστιχο:

 

Ακατασκεύαστη έλαμπε στο σκότος

η Νύχτα, πριν απο των Κήπων την εκποίηση,

 

γράφοντας με κεφαλαίο το πρώτο γράμμα των κεντρικων λέξεων «Νύχτα» και «Κήπων», προσπαθώντας με αυτο τον τρόπο να μας παραπέμψει, νομίζω, σε άλλους τόπους, πέρα απο τη φυσικη νύχτα και τους φυσικους μικρους κήπους των σπιτιων-μας, τους γεμάτους με διάφορα λουλούδια.

Ο ποιητης όμως, στο δίστιχό-του είναι σαφης: Μιλα για Κήπους που εκποιήθηκαν, δηλαδη που υπέστησαν, όπως υποψιάζομαι, αναγκαστικη πώληση, είτε λόγω οικονομικης ανάγκης, είτε κάποιας ανώτερης στρατιωτικης βίας, παρα το γεγονος ότι η Νύχτα ήταν ακόμη ακατασκεύαστη! Δηλαδη, δεν έχει ακόμη οδηγηθει στο ποθούμενο αποτέλεσμα ούτως ώστε,απο το καταθλιπτικο σκοτάδι να περάσει στο χαρμόσυνο φως.Και εδω όπως βλέπουμεο ποιητης συμπλέκει με ποιητικο και έξυπνο τρόπο στοιχεία με κυριολεκτικη και μεταφορικη σημασία.

Με αυτο το σκεπτικο, λοιπον, τείνω να καταλήξω στο συμπέρασμα πως ο ποιητης με τη λέξη «Κήπους» εννοει τις μεγάλες, περιφραγμένες ή, καλύτερα, στο συρματόπλεγμα εγκλωβισμένες, εκτάσεις γης στην Αμμόχωστο, στη Μόρφου, στη Κερύνεια και όπου αλλου που,δυστυχως, πριν ανακατασκευαστει η Νύχτα, δηλαδη πριν έλθει το φως και η ελευθερία σε αυτα τα σκλαβωμένα μέρη, υπέστησαν βάναυση και ανεπανόρθωτη εκποίηση! Σταματω όμως εδω. Δεν αμφιβάλλω όμως, πως ο τίτλος πιθανον να επιδέχεται και διαφορετικες ερμηνείες. Άρα, τυχον επιμονη-μου να επιβάλω την άποψη που με βολεύει,μπορεινα επιφέρει στασιμότητα ή αποπροσανατολισμο στην πορεία που πρέπει να έχει οποιαδήποτε συζήτηση επιτου θέματος.

Εκείνο όμως, που ιδιαίτερα εντυπωσιάζει στα καινούργια ποιήματα του Κ. Χαραλαμπίδη είναι η αφοπλιστικη απλότητα με την οποία επιχείρησε να τα ενδύσει, χωρις βέβαια να επηρεάζεται ή να εκπίπτει το υψηλο νόημα που μεταφέρουν μέσα-τους. Δηλαδη, αρκετα ποιήματά-του έχουν, συν τοις άλλοις, το ύφος της καθημερινης ομιλίας. Εννοω πως σε κάποια  ποιήματά-του συνυπάρχει ή συμπλέκεται το υψηλο με το καθημερινο ύφος του ποιητικου λόγου.

Σταχυολογω και δίνω στη συνέχεια κάποια παραδείγματα απο τετριμμένες φράσεις, δηλαδη φθαρμένες απο την καθημερινη, την αγοραία, χρήση, τις οποίες ενέταξε ή συνέπλεξε με αριστοτεχνικο τρόπο στον ποιητικό-του λόγο, χωριςαυτεςνα δημιουργουνοποιοδήποτε πρόβλημα στις λόγιες φράσεις με τις οποίες καλούνται να συνυπάρξουν μέσα στο ποίημα.

 

«του μπήκε η σκέψη ν’αθανατίσει την εικόνα-του», σ. 21

«θαντονε κάνω να χεστει απ’ το φόβο», σ. 22

«Μα το σκυλομετάνιωσα», σ. 22

«γιαλια – καρφια θα τα κάνω», σ. 30

«σαν πήγε προς νερου-του ο Μίνως», σ. 37

«Κακα μαντάτα: οι Έλληνες φιριφιρι το πάνε…», σ. 60

«Μην το ψειρίζουμε το πράγμα», σ. 67

«το λέω κι ανατριχιω», σ. 74

«και με σκυλόβρισαν», σ. 92

 

Είμαι σίγουρος πως κάποιοι άλλοι ποιητες θα απέφευγαν επιμελως ν’ ασχοληθουν με τέτοιες κοινότυπες και εν πολλοις, θα έλεγα, τολμηρες φράσεις, πόσο μάλλον να τις περιλάβουν στα ποιήματά-τους! Και εδω αποδεικνύεται βέβαια η μεγαλοσύνη και ο υπέρτατος έρωτας που τρέφει ο ποιητης απέναντι σε όλες τις λέξεις της πανάρχαιας ελληνικης γλώσσας!

Σε αυτη, βέβαια, την προσπάθειά-του, εννοω της απολέπισης και της  απλοποίησης του ποιητικου λόγου-του, συνέβαλε, πιστεύω, σε μεγάλο βαθμο, και το λεξιλόγιο που επιλέγει και χρησιμοποιει για να οικοδομήσει τα ποιήματά-του ο Κ. Χαραλαμπίδης. Διαπιστώνω, με άλλα λόγια, πως στην εν λόγω συλλογη απέφυγε το ανεδαφικο επιστημονικο και κυρίως το εξεζητημένο ή το εξωτικο λεξιλόγιο, υιοθετώντας κατα γράμμα τον γενικο αφορισμο του Νίκου Καρούζου, στον οποίο αποφαίνεται πως «η επιστήμη έχει μία γλώσσα που δεν ευνοει την ποίηση». Δεν διστάζει όμως ο Κ. Χαραλαμπίδηςνα χρησιμοποιήσει, μάλιστα με κάποια άνεση, ξενόγλωσσες λέξεις όπως π.χ. τη λέξη λίφτινγκ (Lifting). Κατα συνέπεια, στην εν λόγω συλλογη-του, στηρίχθηκε κυρίως σε λέξεις απλες, αλλα λαμπερες και ελεύθερες, με ζωτικη σημασία και ειδικο βάρος, γεμάτες ενέργεια και δύναμη, απαραίτητες για την τέχνη που αγαπα και εξασκει.

«Οι τεχνικες λέξεις μου φράξαν το λαιμο», δήλωσε κάποτε ο μεγάλος ρώσος ποιητης Αντρέι Βοσνισιένσκι, και βρίσκω πως αυτο το‘’πρόβλημα’’ βασανίζει και τονΚ. Χαραλαμπίδη, εφόσον οι άψυχες λέξεις, που το μόνο που επιφέρουν είναι τη δημιουργία ενος ξύλινου λόγου, του στομώνουν και αυτου, σαν τα τραχια λιθάρια, τον ευαίσθητο λαιμο-του!Γιατι, όπως προκύπτει απο ένα σπουδαίο δοκίμιό-του, ο ίδιος πιστεύει πως ο ποιητης έχει «χρέος και εργασία-του, να κατευθύνει τις λέξεις προς τη συναίσθηση της αξίας-τους, να τους δίνει πνοη, να τις ελευθερώνει, καθιστώντας συνάμα και αυτες «ελευθερώτριες», ώστε να μπορουν να μιλουν σώμα με σώμα με υλικη υπόσταση και πνευματικη αυθεντικότητα , με τον δικο-τους πάντα τρόπο, για ό,τι πιο πολυ αγαπουν και κλείνουν μέσα στην ψυχη».¹

Ως εκ τούτου, το λεξιλόγιό-του, στην πλειονότητά-του, ανήκει, όπως είπα, σε μία αυθεντικη λαϊκη γλώσσα (ο ίδιος αναφέρεται σε μία λαϊκη, κακοτράχαλη, άξεστη γλώσσα, σ. 114), δηλαδη γλώσσα με λαϊκο χρώμαπου ενίοτε πλησιάζει ή συγγενεύει μ’ εκείνη του δημοτικου τραγουδιου.

Ας μην ξεχνάμε, εξάλλου, πως το δημοτικο τραγούδι αποτελει μία απο τις βασικότερες νερομάνες της έμπνευσής-του και πως η δημιουργία δημοτικότροπων ή δημοτικοφανωντραγουδιωναπο τον ίδιο, όπως καλα γνωρίζω, ήταν πάντοτε στις προθέσεις-του. Στη συλλογη, όμως,΄΄Η Νύχτα των Κήπων΄΄μπορω να ισχυριστω πως οι προσπάθειές-του άγγιξαν τη γνησιότητα και την τελειότητα αυτου του δύσκολου είδους της ποίησης.

Ενδεικτικο δείγμα είναι το απόσπασμα που παραθέτω απο το ποίημα  «Δέηση στο χωριο Γαληνόπορνη το 1947»:

 

Κανοναρχούσε η κτίση πια στο νου το μέγα φως-του,

τον όμβρο αποκαλύπτοντας που έκρυβε η ψυχη:

«Θεοςεσυ των Χριστιανων, Αλλαχεμεις οι Τούρκοι,

εμεις οι μαύροι βάσανα, στον τόπο-μας σαν κλέφτες,

συνδυο δεν έχουμε ψωμι, συντρεις αλησμονούμε

νερο και πίνουμε χολη, αν λάχει και τη βρούμε».

 

Τέτοια τους άκουγε η βροχη και δάγκωνε τα χείλια.

Στέλνει λοιπον την Αθηνα με τη μορφη του Μέντη

να τους μιλήσει γνωστικα, όχι με λόγο αφέντη:

 

«Παέτε Ριζοκάρπασο, περάστε τη Γιαλούσα.

φωνάξετε και του παπα και του καντηλανάφτη.

Πείτε να φέρει τρία κερια και δύο τρανες λαμπάδες,

να φέρει κι άσπρα γιασεμια, ειδε περικοκλάδες,

να φέρει και χοντροσκοινι να περιζώσει τ’ άστρα

που κρύβει μέσα στην καρδια, με τόση, αλήθεια, πάστρα

η θαυμαστη κυρία-σας, κι Αγία σε όλους Άννα».

σ.σ. 116-117,

 

αλλα και το ποίημα που τιτλοφορείται «Του Χαρκιανάκη»,καθως και ολόκληρο το μικρο ποίημα που τιτλοφορείται «Δέος» έχουν το ύφος του δημοτικου τραγουδιου και σίγουρα εμπίπτουν σε αυτη την ομάδα. Παραθέτω το δεύτερο:

 

Στου καραβιου την κουπαστη ξάπλωσε η κόρη να λιαστει

κι είχε το Χάρο να νοιαστει απ’ το κορμι-της μην πιαστει.

 

Πίκρα την πίκρα έπινε θάνατο στο κρασι-του

να λησμονει την έμορφη που έστεκε καρσι-του.

 

Τρισέτρεμαν τα χείλη-του, μην γίνουν αγωγιάτης

στον ουρανο π’ ωρίμασε απο την ευωδια-της.

σ. 20

 

Έχω την ισχυρη πεποίθηση, η οποία ενισχύθηκε ακόμη περισσότερο μετα την ανάγνωση της συλλογης΄΄Η Νύχτα των Κήπων΄΄,  πως ο Κ. Χαραλαμπίδης ανέκαθεν ήταν ένας  λεξιθήρας εργάτης. Εννοω πως είναι ένας ποιητης που τον χαρακτηρίζει διαρκως ο γλωσσοπλαστικος πυρετος, με απώτερο στόχο την επαναλειτουργία αδρανοποιημένων λέξεωναπο τη μια, όπως «ξόμπλιασε», σ. 35, «σώσπιτος», σ. 96, «λακτοκοπω», σ. 99, και απο την άλλη, το πλάσιμο και τη δημιουργία απο τον ίδιο νέων λέξεων, απαραίτητες ν’ αποδώσουν τον βαθυ ποιητικο και κριτικο στοχασμο-του αλλακαι τα πυκνα νοήματα που θέλει να μεταδώσει, όπου στο τέλος όλα αυταθα εξυπηρετήσουν αποτελεσματικατην ποίησή-του.

Επομένως, και στη συλλογη «Η Νύχτα των Κήπων», συναντάμε τέτοιες νεόκοπες και φρέσκες λέξεις, βγαλμένες αποκλειστικα απο το ιδιωτικο νομισματοκοπείο του ποιητη Κ. Χαραλαμπίδη. Είναι λέξεις λαμπερες, σαντ΄ άστρα, αλλα και αστραφτερες, όπως τα φρεσκοκομμένα κέρματα. Γι’ αυτη την τριβη ή το παιγνίδι-του με τις λέξεις λέει:

«Δεν παίζω με τις λέξεις, προσπαθω απλως να επαναφέρω στη μνήμη-μας τον «λόγο» που έχει εκπέσει, αφου οι λέξεις έγιναν κτήμα συστημάτων που αλλοίωσαν τις έννοιες».²

Δίνω μία σειρα απο τέτοιες νεόπλαστες λέξεις:

 

συναγαλματώνουν σ. 18, τρισέτρεμαν σ. 20, Ανδροφόνους σ. 23, λαιμόκοψη σ. 27, αστροσύμβολα 48, αγαθόπιστα σ. 65, πολυδάκρυον σ. 62, Θεόδακρυς σ. 64, πεταλουδει σ. 75, ανέντροπους σ. 99, ένδροση σ. 99, πορνοκράτειρα σ. 105, ελληνοσήμαδε σ. 111, αστερώθηκε σ. 113, οστράκεψε σ. 118, συνομνήσουν σ. 122,

 

Ολοκληρώνοντας, θέλω να επισημάνω πως ο Κ. Χαραλαμπίδης, με τη νέα συλλογη-του, απέδειξε για άλλη μία φοραπως είναι ένας μεγάλος, πολύτροπος, με τεράστιες ικανότητες / δυνατότητες δημιουργος, κάτοχος όλων των μυστικων της τέχνης που υπηρετει με μεγάλη ευλάβεια εδω και δεκαετίες και πως τώρα μπορει, ακόμη και απο τα πιο ευτελη, ανάξια και περιφρονημένα υλικα, να φτιάξει αριστουργηματικα ποιήματα, τα οποία δίκαια θαυμάζουν και απολαμβάνουν όλοι οι αναγνώστες που καταφεύγουν για παραμυθία στη θεοδώρητη και βαθυστόχαστη ποίησή-του, είτε αυτοι είναι πεπαιδευμένοι είτε είναι απαίδευτοι!

 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

  1. Κυριάκος Χαραλαμπίδης, Γλώσσης επίσκεψις, Κυπριακη Ακαδημία Επιστημων, Γραμμάτων και Τεχνων, Λευκωσία 2022, σ. 22
  2. Ό.π., σ. 16

 

*Ο συγγραφέας του κειμένου ακολουθει κανόνεςτου μονοτονικου που εφάρμοζε ο αξέχαστος Αντώνης Μυστακίδης-Μεσεβρινος