Επιθεώρηση Ποιητικής Τέχνης

Κατηγορία

Τα Επίκαιρα

Τα Επίκαιρα

Τα Επίκαιρα

«Snowflakes, διαγνώσεις και άλλα δεινά» (γράφει ο Δημήτριος Κασελίμης)

Αν κοιτάξει κανείς τα σχετικά διαγνωστικά εγχειρίδια, θα βρει πλείστες κατηγορίες ψυχικών νόσων. Με παίδεψε ο προσδιορισμός, να πω την αλήθεια. Ψυχολογικές ή ψυχιατρικές; Καταλήγω στο «ψυχικές» όχι γιατί είναι το ορθότερο (καθώς η βιολογία ορίζει τη συμπεριφορά μας και τις όποιες παρεκκλίσεις από τον μέσο όρο), αλλά γιατί είναι το καταλληλότερο για την κουβέντα που θέλω να κάνω εδώ. Γιατί αρμόζει στην ημιμαθή και εύκολη ατμόσφαιρα της pop science που τείνει να αποτελέσει τον κανόνα. Όροι όπως η κατάθλιψη, η αγχώδης διαταραχή, αλλά και η άνοια, η δυσλεξία και η διαταραχή προσοχής έχουν περάσει στην καθημερινή διάλεκτο. Με την ίδια ελαφρότητα που ο εκάστοτε μη ειδικός διαφωνεί με τη δαρβινική εξέλιξη ή τους εμβολιασμούς, πλήθος «ενημερωμένων και ανήσυχων» νεόκοπων ερευνητών συζητά –ως επί το πλείστον διαδικτυακά– για διαγνώσεις σχετικές με κλάδους της ψυχολογίας, της ψυχιατρικής, της νευρολογίας, της παιδαγωγικής και της ειδικής αγωγής. Αλλά οι εν λόγω διαγνώστες αγνοούν ότι η δημοκρατία δεν έχει θέση στην επιστήμη. Όταν μπαίνεις στα χωράφια της, δεν είναι όλες οι απόψεις ίσες. Η γνώμη ζυγίζεται με το βάρος του επιχειρήματος. Και τα αιτήματα για άνευ όρων ελευθερία του λόγου απορρίπτονται εν τη γενέσει τους.

Ως προς τη διάδοση της επιστήμης στο ευρύ κοινό, διακρίνονται δύο περιπτώσεις. Ειδικοί που είτε λησμονούν το ασκητικό τους καθήκον να υπηρετούν την αλήθεια και αποζητούν τα 15 λεπτά δημοσιότητας είτε έχουν αγνό κίνητρο να μοιραστούν τη γνώση. Και στα δύο σενάρια, το αποτέλεσμα συχνά είναι να συζητούνται σοβαρά θέματα με επιδερμικό τρόπο και, μοιραία, η κουβέντα να καταλήγει σε γενικεύσεις και υπεραπλουστεύσεις. Αν και οι διαφορετικές αφετηρίες είναι ξεκάθαρες εδώ, η κατάληξη στο ίδιο προϊόν ισοπεδώνει τη σημασία της όποιας αρχικής καλής διάθεσης.

Όταν ήμουν φοιτητής ψυχολογίας, πολλοί συμφοιτητές μου ξεκινούσαν τη συζήτηση με την ερώτηση περί προτιμητέας κατεύθυνσης. Είσαι της ψυχαναλυτικής ή της συμπεριφορικής; Ακόμα δεν καταλαβαίνω την ερώτηση. Το κακό ξεκινά εδώ, λοιπόν, εντός του πανεπιστημίου, σκέφτηκα. Γιατί μαθαίνουμε να ψάχνουμε κουτί να χώσουμε την όποια συμπεριφορά. Και έτσι στρατιές διαπιστευμένων ειδικών ξεχύνονται στον κόσμο να μοιράσουν διαγνώσεις. Είναι μια διεστραμμένη top-down διεργασία κατά την οποία πρώτα κατηγοριοποιείς τον άνθρωπο/πελάτη/ασθενή και προσπαθείς να κουμπώσεις εκ των υστέρων ό,τι παρατηρείς στην πορεία. Οι μνήμες από τα προπτυχιακά μαθήματα ψυχομετρίας και μεθοδολογίας έχουν ατονήσει και ο όρος confirmation bias είναι πλέον άγνωστος.

Οφείλω εδώ να ξεκαθαρίσω ότι δεν προσπαθώ να εκφράσω αντίθεση προς τη διάδοση της επιστήμης στο ευρύ κοινό ή τη χρήση διαγνωστικών εργαλείων. Με βαριά καρδιά διατυπώνω την εν λόγω διευκρίνιση. Όταν μιλάς, επιβάλλεται να προσέχεις, αλλά με τον ίδιο τρόπο που προσέχεις όταν οδηγείς: Δεν ανησυχείς για το αν τηρείς εσύ τους κανόνες. Φοβάσαι τον ασυνείδητα αυτοκτονικό που περνά με κόκκινο.

Η προσπάθειά μου έγκειται στο να επισημάνω κάποιες από τις παρενέργειες που έχουν τα παραπάνω στον καθημερινό δημόσιο διάλογο, την κλινική πράξη, αλλά και τις επιπτώσεις των προαναφερθέντων στον τρόπο σκέψης του αναγνώστη/συνομιλητή/θεατή. Πρόχειρη εκλαΐκευση, υπεραπλούστευση, ψευδαίσθηση του ότι ο οποιοσδήποτε έχει δικαίωμα αλλά και την ικανότητα του να εκφέρει γνώμη πάνω σε ειδικά θέματα, προσήλωση στο διαγνωστικό pipeline χωρίς κλινική οξυδέρκεια που καθιστά τη διάγνωση ως αυτοσκοπό, οπότε και τελικό βήμα διερεύνησης. Όλα αυτά, σε συνάρτηση με το σύγχρονο πλαίσιο πολιτικής ορθότητας, συνεπάγονται πισωγύρισμα. Το πείραμα της αλληλεπίδρασης επιστήμης και κοινωνίας, με παντιέρα την ευρεία πληροφόρηση, απέτυχε παταγωδώς. Ελλείψει διαλεκτικής παιδείας, αλλά και old-school κλινικών, ο ψυχολόγος κυκλοφορεί με ταμπέλες διπλής όψης στις τσέπες του. Στη μια πλευρά, η διάγνωση με κύρια επικύρωση την αυθεντία. Στην άλλη πλευρά, προσαρτημένος ένας ανιχνευτής προσβολής της προσωπικότητας, αλλά και της ίδιας της ύπαρξης. Και οι δύο πλευρές αποτελούν εξαιρετικά δείγματα διανοητικής τεμπελιάς. Ο συνδυασμός τους, δε, είναι μάλλον αντιπαραγωγικός και εν δυνάμει αποβλακωτικός. Διότι αν αναγνωρίσεις τη διάγνωση ως ιερό δισκοπότηρο και ταυτόχρονα ζυγίζεις τις λέξεις σου με το μέτρο της πολιτικής ορθότητας, το μόνο που καταφέρνεις είναι να αμολήσεις στις όποιες δομές «επαγγελματίες κλινικούς» που μοιράζουν χαρτιά βάσει πεπερασμένου μπούσουλα.

Το χαρτί είναι λύτρωση, καθώς δημιουργεί την ψευδαίσθηση της κατανόησης της κατάστασης. Ανάθεμα κι αν ξέρουν οι μισοί από τους έχοντες άποψη και διαδικτυακό δημόσιο βήμα, τι σημαίνει δυσλεξία, άνοια ή νοητική υστέρηση. Αλλά δεν σκοτίζεται κανείς. Υπάρχει το κουτάκι. Και όποιος μπει στο κουτάκι, περιθωριοποιείται στο όνομα της πολιτικής ορθότητας. Διότι είναι περιθωριοποίηση όταν σε θεωρούν άμοιρο ευθυνών. Είναι περιθωριοποίηση όταν δεν σε αφήνουν να προσπαθήσεις για τίποτα. Όταν σε κοιτούν ξεδιάντροπα με οίκτο ανθρωπιστικής χροιάς. Όταν προδικάζουν ότι θα αποτύχεις. Όταν αυτομάτως θέτουν εαυτόν σε υψηλότερο σκαλί. Και είναι χυδαίο το να πετροβολά κανείς τον οποιονδήποτε αμφισβητήσει τούτη την υποκρισία. Ο τυφλός δεν είναι καλός άνθρωπος επειδή είναι τυφλός. Ο τυφλός μπορεί να είναι καλός άνθρωπος αν είναι καλός άνθρωπος. Επίσης ο τυφλός δεν θα βρει το φως του αν τον αποκαλέσεις άτομο με προβλήματα όρασης. Στέρφα ευαισθησία που δυστυχώς περνά σταδιακά και στους ακαδημαϊκούς κύκλους.

Αλλά υπάρχει και κάτι που είναι ίσως πιο χυδαίο. Μέσα σε αυτό το παραλήρημα βρίσκει ευκαιρία ο κουτοπόνηρος τεμπέλης να καταλάβει χώρο και να διεκδικήσει απολαβές με μόνο επιχείρημα την ύπαρξή του. Να απαιτεί τον έπαινο για κάθε δευτερόλεπτο που σπατάλησε σε μια δραστηριότητα, είτε αυτή σχετίζεται με σπουδές είτε με εργασία. Η απόλυτη εκπόρνευση της έννοιας της ενσυναίσθησης. Οι ατομικές διαφορές είναι σεβαστές. Κάτι που για τον έναν είναι εύκολο, για τον άλλον είναι δύσκολο. Αλλά κάθε φορά που βλέπω κάποιον να γκρινιάζει για 10 σελίδες ύλη παραπάνω, σκέφτομαι τον τυφλό συμφοιτητή που διάβαζε συγγράματα σε Μπράιγ. Τον 35χρονο που το εγκεφαλικό τον άφησε ημιπληγικό, χωρίς να μπορεί να αρθρώσει λέξη, και φροντίζει τον κήπο του όταν δεν δοκιμάζει καινούργιες συνταγές ή δεν πηγαίνει στο θέατρο. Και εκείνον με τη διαταραχή προσοχής που δεν μπορούσε να αποστηθίσει κατεβατά και έδινε πανελλήνιες μέχρι που μπήκε στη σχολή του. Τον ανοϊκό γέροντα που το πάλεψε μέχρι που έγινε ένας άλλος και δεν μπορούσε πια. Για αυτούς δεν υπάρχουν περίτεχνες διαγνώσεις. Είναι απλά ανάπηροι, χαζοί ή τρελοί. Αλλά εσύ καλέ μου πιτσιρίκο, είσαι άλλο. Εσένα σου ανήκει ο κόσμος. Εσύ το μόνο που χρειάζεται να κάνεις είναι να διατυπώσεις την πεποίθηση του δικαιώματος. Γιατί έχεις προβλήματα. Το μέλλον δεν είναι αυτό που σου υποσχέθηκαν. Και θα το διεκδικήσεις μέχρι τέλους. Αλλά όχι με πράξεις. Με λόγια. Με διαγνώσεις, σοφιστείες και διαρκή αγανάκτηση.

Ο Δημήτριος Σ. Κασελίμης είναι ερευνητής νευροψυχολόγος

Διαβάστε περισσότερα
Τα Επίκαιρα

13.000.000 Ετών Ελληνική Ανοησία (γράφει ο Δημήτριος Μουζάκης)

Προσφάτως δημιουργήθηκε αναστάτωση στα μέσα και στα καφενεία εξαιτίας των όσων καθηγήτρια δίδασκε στη Σχολή του Αδώνιδος Γεωργιάδου περί καταγωγής του Ανθρώπου και του Έλληνος. Κατά τον Αντιπρόεδρο της Νέας Δημοκρατίας, η συνεργάτιδά του δίδασκε θεωρίες του ανθρωπολόγου Άρη Πουλιανού.

Την αναστάτωση ακολούθησε άρθρο του κ. Γεωργιάδη, από το οποίο σταχυολογώ προς σχολιασμό τις ακόλουθες απόψεις:

«Άλλο όμως το εάν δέχομαι την ορθότητα ή μή αυτής της θεωρίας (δεν έχω και τις απαραίτητες επιστημονικές γνώσεις για να την κρίνω άλλωστε) και άλλο αν είναι Ναζιστική κ.λπ., όπως ανοήτως ο ΣΥΡΙΖΑ είπε.»

Δε θα ασχοληθώ με το αν η πρώην (πλέον) συνεργάτιδα του κ. Αντιπροέδρου είναι ναζίστρια ή όχι. Θα ασχοληθώ, όμως, με το κατά πόσο κάποιος δέχεται επιστημονικές θεωρίες στη βάση των γνώσεων που ο ίδιος έχει. Πρόκειται περί αστειότητος. Στο γιατρό δεν πηγαίνει κανείς για να διαπραγματευτεί τη θεραπεία του ή τη διάγνωση που θα προκύψει, ούτε, φυσικά, πηγαίνει έχοντας προηγουμένως σπουδάσει ιατρική. Έτσι είναι τα πράγματα στην επιστήμη: αποδέχεται κανείς υποχρεωτικά τις τοποθετήσεις των επαϊόντων. Τι γίνεται όταν, όμως, οι τοποθετήσεις των επαϊόντων δεν ταυτίζονται;

Αναλόγως. Αν ένας παθολογοανατόμος ισχυριστεί ότι έχει στο μικροσκόπιό του ένα τυπικό κι ένας άλλος ένα άτυπο καρκινοειδές, ίσως πρέπει να ερωτηθεί και τρίτος. Αν, όμως, ένας αστρονόμος ισχυριστεί ότι η γη είναι επίπεδη κι ένας άλλος ότι η γη έχει ελλειπτικό σχήμα, τότε δε χρειάζεται να ερωτηθεί τρίτος. Το επιστημονικό consensus στην περίπτωση αυτή είναι συντριπτικό, τα δε στοιχεία που το στηρίζουν τόσα πολλά, ώστε μόνο ως γραφική μπορεί να αξιολογηθεί η άποψη περί επίπεδης γης.

Θα περίμενε κανείς ο κ. Γεωργιάδης να μη νιώθει, λοιπόν, την ανάγκη να εκφράσει επιστημονική αδυναμία κρίσης των απόψεων Πουλιανού, όπως θα περίμενε κανείς από τον κ. Γεωργιάδη να μη νιώθει την ανάγκη έκφρασης επιστημονικής αδυναμίας κρίσης της θεωρίας περί επίπεδης γης.

Όλες οι απόψεις πρέπει να ακούγονται και όποιος μπορεί τις αντικρούει και φυσικά και ο κ. Πουλιανός και η Ανθρωπολογική Εταιρία μπορούν να ισχυρίζονται ό,τι νομίζουν για τον Αρχάνθρωπο των Πετραλώνων, τα Τρίγλια, τα Σπήλαια κλπ.

Ο κύριος Αντιπρόεδρος μάλλον προβάλλει την αρχή της ελευθερίας της έκφρασης στο κανονιστικό πλαίσιο διατύπωσης και ελέγχου επιστημονικών θεωριών. Ευτυχώς, όμως, για την επιστήμη, η προβολή αυτή είναι άκυρη. Στην επιστήμη δεν μπορεί να λέει κανείς ό,τι του καπνίσει. Οφείλει να τεκμηριώσει, να πειραματιστεί, να πείσει. Σε θέματα, δε, επί των οποίων το consensus είναι συντριπτικό, οφείλει, φυσικά, μια σχολή να το διδάξει, δίχως καθόλου να είναι υποχρεωμένη να παρουσιάσει άλλες προσεγγίσεις (Πουλιανός, αστρολογία, θεωρία επίπεδης γης, Young Earth Creationism κ.ο.κ.).

Ένα τελευταίο: στην επιστήμη όλα είναι θεωρίες (επίπεδη γη, εξέλιξη των ειδών, θεωρία υπερχορδών, δημιουργισμός). Σε κάποιες περιπτώσεις υπάρχει πραγματική διαμάχη, διχογνωμία, σύγκρουση. Σε κάποιες άλλες, η συντριπτική πλειοψηφία συμφωνεί στο χώρο και στο χρόνο και τα στοιχεία ολοβαθαίνουν σε ποιότητα και πλήθος, με αποτέλεσμα οι ισχνές μειοψηφίες να υφίστανται bullying. Κρεμάμε, δηλαδή, κώδωνες κανονικά και με το νόμο.

Έτσι είναι, όμως. Στην επιστήμη δεν μπορεί κανείς έτσι, δίχως στοιχεία, να λέει ό,τι του καπνίσει. Κι αυτοί που διδάσκουν τα καπνιστά στα σοβαρά κινδυνεύουν σοβαρά απ’ τους σαχλοκώδωνες που κρούουν.

Διαβάστε περισσότερα
Τα Επίκαιρα

«12 χρόνια ΠΟΙΕΙΝ» (γράφει ο Σπύρος Αραβανής)

Ήταν Οκτώβριος του 2006, όταν ξεκινήσαμε να στήνουμε με τον Σωτήρη Παστάκα, έπειτα από πρότασή του, το περιοδικό ΠΟΙΕΙΝ ως προέκταση του ομώνυμου blog που o ίδιος είχε δημιουργήσει πριν από πέντε χρόνια. Πέρασαν 12 χρόνια προσπαθώντας σαν τους «Τυφλούς Ινδιάνους» του Joaquín Pasos «να ανοίξουμε έναν δρόμο στον (διαδικτυακό) αέρα για να κοιταχτούμε». Άλλοτε με όραση αετού, άλλοτε μονόφθαλμο άλλοτε τυφλό ή εθελοτυφλώντας- όπως κάθε ζωντανός οργανισμός- πέρασαν 12 πλουμιστά χρόνια χάρη στους συνεργάτες (μόνιμους και περιστασιακούς) και αναγνώστες που το στήριξαν και το ενίσχυσαν με κάθε τρόπο. 


Οκτώβριος του 2018, το ΠΟΙΕΙΝ μπαίνει σε μια νέα φάση του, με τον Δημήτριο Μουζάκη στη συλλειτουργία του ως διάδοχος του Σωτήρη Παστάκα (καθ’ επιθυμίαν του) και με νέο ανανεωμένο site από τα ιαματικά χέρια του  Γιώργου Εγγλέζου και της εξαιρετικής interTen του (https://www.interten.gr/)

Το μέλλον του ΠΟΙΕΙΝ δεν μπορεί να είναι άλλο από αυτό που γράφει κάπου αλλού ο Pasos: «Για να φτιάξω μια μέρα τόσο γεμάτη με ρίζες/ ήταν αρκετό ένα δέντρο». Στην προκειμένη περίπτωση είναι αρκετό ένα ποίημα.Για αυτό το «ποίημα» συνεχίζουμε.

Διαβάστε περισσότερα
Τα Επίκαιρα

«Εμείς, η Ομόνοια και οι Άλλοι» (γράφει ο Νίκος Ράπτης)

 

Αν υπάρχει ακόμα αυτό που οι μαρξιστές ονομάζουν προλεταριάτο, τότε στον 21ο αιώνα αυτό θα είναι το λεγόμενο επιστημονικό προλεταριάτο. Νέοι άνθρωποι, τυπικά και ουσιαστικά μορφωμένοι, με μεταπτυχιακά και διδακτορικά, που δεν βρίσκουν εργασία ή δουλεύουν για λίγα χρήματα σε άσχετες δουλειές ή κακοπληρώνονται για την εργασία τους. Στην εποχή μας, το πνεύμα (όπως και η τέχνη), η μόρφωση και η επιστήμη (είτε ανθρωπιστική είτε θετική) δεν «πουλάνε», κι αν πουλάνε (όπως κάποιες θετικές επιστήμες που έχουν εφαρμογές στην τεχνολογία) είναι περισσότερο για το κέρδος κάποιων άλλων, οπότε μπορεί να διαμορφωθεί μια ταξική συνείδηση σε όλους αυτούς τους ανθρώπους.

Αν στο πρώτο μισό του 20ου αιώνα υπήρχε ακόμα μια βιομηχανική εργατική τάξη, στο δεύτερο μισό, μέσω της γενικευμένης δημοκρατικής εκπαίδευσης και της ευμάρειας αυτή η τάξη κατά κάποιο τρόπο ενσωματώθηκε στις παρυφές της αστικής τάξης, αν δεν αστικοποιήθηκε πλήρως. Πάντως, έχασε τον όποιο δυναμικό και εν δυνάμει επαναστατικό χαρακτήρα που διατηρούσε μέχρι και τη δεκαετία του 1930. Αυτό που θεωρήθηκε από κάποιους ως το νέο επαναστατικό κοινωνικό υποκείμενο ήταν το λεγόμενο «περιθώριο». Σεξουαλικά παρεκκλίνοντες, χρήστες ουσιών, εθνοτικές ή άλλες μειονοτικές ομάδες, φεμινίστριες κ.λπ. Όλες αυτές οι κοινωνικές ομάδες, όμως, είτε ενσωματώθηκαν (τουλάχιστον φαντασιακά) με κάποιο τρόπο στην αστική τάξη είτε δεν είχαν και δεν έχουν τη δύναμη και τα εφόδια ώστε να δράσουν προς την κατεύθυνση της κοινωνικής δικαιοσύνης. Για παράδειγμα οι αναρχικοί (εκ των οποίων πολλοί θα μπορούσαν να ενταχθούν στο «περιθώριο») αρκούνται σε «ανταρτοπολέμους» μέσα στις πόλεις εναντίον των αστυνομικών και του κράτους, διατηρώντας υποτίθεται και τον αντικαπιταλισμό τους, αλλά δεν έχουν να προτείνουν τίποτα. Η καθολική τους άρνηση για οποιαδήποτε μορφή εξουσίας (κεφάλαιο/κράτος κ.λπ) μάλλον τους οδηγεί προς τον πρωτογονισμό και τον χουλιγκανισμό.

Από την άλλη, τα απομεινάρια μιας πραγματικής εργατικής τάξης στις πόλεις φαίνεται πως γοητεύονται όλο και περισσότερο από τον εθνικισμό και τον νεοφασισμό με αποτέλεσμα να οδηγούνται προς ακροδεξιές «λύσεις». Χάνουν (αν είχαν ποτέ) την ταξική τους συνείδηση. «Δραπετεύουν» νοητικά από το κοινωνικό και οικονομικό πεδίο σύγκρουσης και αναζητούν ένα ευρύτερο συνανήκειν στο έθνος. Αυτό το γεγονός όμως είναι, με μαρξιστικούς όρους, ο ορισμός της δημιουργίας μιας ψευδούς συνείδησης. Λες και είναι θέσφατο ότι η γλώσσα π.χ. (το σημαντικότερο «εθνολογικό» στοιχείο κατά τη γνώμη μου) είναι σημαντικότερη από τους κοινωνικούς και οικονομικούς παράγοντες στη διαμόρφωση της κοινωνικής συνείδησης.

Για τους παραπάνω λόγους, νομίζω ότι Σουμπέτερ είχε κάπου δίκιο όταν έλεγε ότι οι σκεπτόμενοι και οι «διανοούμενοι», οι κοσμοπολίτες της γνώσης (ίσως και της τέχνης), είναι αυτοί που θα αντιταχθούν στο κυρίαρχο σύστημα εξουσίας και παραγωγής, υπερασπιζόμενοι την ισότητα, την ελευθερία και την ανθρωπιά, και όχι η αφομοιωμένη ή αδιόρατη πια εργατική τάξη ή το αδύναμο και αναισθητοποιημένο «περιθώριο»…

 

Υ.Γ. Το κείμενο γράφτηκε με αφορμή τη συζήτηση των τελευταίων ημερών για τα φαινόμενα κοινωνικής βίας και το τραγικό περιστατικό με τον ομοφυλόφιλο ακτιβιστή Ζακ Κωστόπουλο. Αδύναμος και αναισθητοποιημένος από τον θάνατο ο Ζακ Κωστόπουλος περιμένει τη δικαίωσή του όχι μέσω της αυτοδικίας, την οποία βάναυσα υπέστη, αλλά μέσω της δημιουργίας μιας κοινωνίας ισότητας, ελευθερίας και ανθρωπιάς, όπου «οι άλλοι» θα είμαστε εμείς (η τελευταία ποιητική συλλογή του Βύρωνα Λεοντάρη είχε τον τίτλο «Ημών των άλλων»)…

Διαβάστε περισσότερα
Τα Επίκαιρα

«Αυτός που θα μεταφέρει το Χάρι Πότερ στη λατινική γλώσσα έχει ήδη βρεθεί» (γράφει η Αγγελική Ηλιοπούλου)

`

[author] Της Αγγελικής Ηλιοπούλου [/author]

`

`

Quale sit id, quod amas, celeri circumspice mente

Ovidius Naso, Remedia amoris 89

Αʼ

«Σκέψου ταχύνοα τι ιδιότητα φέρει αυτό που αγαπάς», συμβουλεύει ο Οβίδιος. Κι επειδή μερικές φορές τυγχάνει να είναι παραπάνω από ένα, εμπνευστικός πυρήνας της προκείμενης σκέψης στάθηκε ο συνδυασμός των φαινομενικά αντιφατικών ιδιοτήτων του ποιητικού λόγου και της λατινικής γλώσσας : της αυστηρής δομής της λατινικής και της αποδεσμευμένης από κάθε συμβατικότητα ποιητικής γλώσσας∙ του συμβολικού και αφαιρετικού λόγου και της εκλογικευμένης σκέψης. Η συν – τακτική ακρίβεια και ευθυβολία της λατινικής σε συνδυασμό με τον δυναμισμό του ποιητικού λόγου οδηγεί σε υπέρβαση που προάγει το πνεύμα αφυπνισμένο σε ανώτερα επίπεδα.

Η γλώσσα είναι το κάτοπτρο του πνεύματος και είναι αυτή που αναδεικνύει τους μοχλούς της ανθρώπινης κίνησης και ενέργειας. Η Λατινική, που ως τροφός των Ρομανικών γλωσσών ανέθρεψε με την ιστορική της θηλή τους λαούς της Δύσης, ρίζωσε στους μηρούς της – όπως ο Δίας τον Διόνυσο (1) – την πρώτη ύλη των μεταγενέστερων εθνικών γλωσσών, έως ότου εκείνες απογαλακτίστηκαν πλέον, φέροντας ωστόσο στα κύτταρά τους τη γλωσσική τους γονή.

Η Λατινική αρτιώθηκε σε ένα οργανωμένο σύστημα αυστηρής δομής εντός του οποίου δεν υπάρχει τυχαιότητα, αλλά αιτιότητα και διέτρεξε εξελισσόμενη τη χωροχρονική λεωφόρο, οπλισμένη με τον απόλυτο και σαφή καταμερισμό των ρόλων όσων την συνθέτουν∙ κατάστικτη, γι΄αυτό, μαθηματικών δομών και ικανή στη νομοτέλειά της να δρομολογήσει το λογιστικό μας σε διαδικασία ιδιαίτερης επεξεργασίας. Η τριβή μας συνεπώς και η επαφή μας με αυτήν, οδηγεί στη διεύρυνση και στην ελευθερία της νόησης και της αντίληψής μας. Και η ελευθερία είναι ίδιον εκείνου του πνευματικού όντος που είναι πολύπλευρο, πολυσχιδές και πολυδιάστατο, που είναι δηλ. Homo Universalis.
`

Αυτός ακριβώς ο αναγεννησιακός «οικουμενικός άνθρωπος» με εποπτική και μεθοδική σκέψη ορθώνεται πλήρης στο διαμέτρημά του. Η ποίηση με τη δύναμη του λόγου στήνει στο Μουσείο της Τέχνης το αρτιότερο μνημείο της ανθρώπινης ύπαρξης. Φορώντας όμως γλώσσα κλασική και μνημειώδη, παρεμφαίνει τον θεμελιώδη ρόλο της Αναγέννησης στη διαμόρφωση του σύγχρονου Δυτικού πολιτισμού.

`

Βʼ

Ο Δάντης αναφέρεται στην τεράστια χρησιμότητα της Λατινικής ως γλώσσας «γραμματικής», η οποία βασίζεται σε ένα λογικό σύστημα μάλλον, παρά στη φυσική της χρήση, γιʼ αυτό και είναι ανεπηρέαστη από αλλαγές που σχετίζονται με το πέρασμα του χρόνου, τα εθνικά σύνορα ή άλλους παράγοντες. (2)
`

Ακολουθία, εξάλλου, συνέπεια και κανονικότητα αποτέλεσαν τις ιδιότητες της «γλώσσας των ηρώων» κατά Vico,(3) ιδιότητες που δεν επιτρέπουν ακολούθως σε κανέναν να αυτοσχεδιάσει καταλύοντας τη συνοχή της. Η δυναμική της ώθησε όσους την αναπνέουν να επιδοθούν με οξύνοια και σύμπνοια σε προσπάθειες ανέλκυσης της γηραιάς μα και αειθαλούς αυτής γλώσσας από τον βυθό της ιστορικής μνήμης, συντάσσοντας στα Λατινικά έργα, τραγούδια, μέχρι και ειδήσεις. Ακολουθούν παραδείγματα.

`

Το 1958 ο Dr. Alexander Lenard τύπωσε μια λατινική μετάφραση του κλασικού έργου “Winnie the Poob’ του A. A. Milne για διανομή στον προσωπικό του κύκλο, η οποία όμως δημοσιεύτηκε το 1961 με κάποιες εικονογραφήσεις του Ernest Shepard από το πρωτότυπο. Στην έκδοση του 1967 του «Winnie ille Pu», «εκείνος ο περίφημος Που», διαβάζουμε : “Liber celeberrimus omnibus fere pueris puellisque notus nunc primum de anglico sermone in Latinum conversus auctore Alexandro Lenardo’: Το πάρα πολύ ακουστό βιβλίο σε όλα σχεδόν τα παιδιά, παρουσιάστηκε τώρα για πρώτη φορά μεταφρασμένο από τα Αγγλικά στα Λατινικά, από τον συγγραφέα Alexander Lenard.
Το έργο έτυχε της επαινετικής κριτικής που του ταίριαζε : “Maximas gratias Alexandro Lenard qui, quo latius divulgentur, eas latine nunc primum reddidit, idque tam docte quam eleganter, nos agere oportet. adde quod haec editio Romana, Ernesti Shepard figuris ornata, bellissime typis mandata est’, έγραψε ο Colin Haycraft στον Observer : Μέγιστες ευχαριστίες οφείλουμε στον Alexander Lenard που για να διαδοθούν ευρύτερα οι ιστορίες, τις απέδωσε τώρα για πρώτη φορά στα Λατινικά, και μάλιστα όχι μόνο σοφά αλλά και με χάρη. Επιπλέον, επειδή αυτή η διακοσμημένη με την εικονογράφηση του Ernest Shepard λατινική έκδοση, παραδόθηκε ωραιότατα τύποις.
`

Ο κριτικός του The Times Literary Supplement κλείνει το άρθρο του με την εξής ενθουσιώδη προτροπή : “Oro te atque obsecro, Lenardi, ut pari arte et alia Britannica opera latine mox reddas. Cur Fundus Animalium non traduces?’ : Σε παρακαλώ και σε ικετεύω, Leonard, να αποδώσεις στο μέλλον με τέτοια τέχνη και άλλα Βρετανικά έργα. Γιατί να μη μεταφράσεις τη Φάρμα των ζώων;

`

Παραθέτω εδώ τμήμα από δημοσίευμα της εφημερίδας Το Βήμα (4/12/01) που «αναγγέλλει» τα εξής : «Ο Χάρι Πότερ μπορεί να είναι διάσημος και πολύγλωσσος, τώρα όμως θα μιλάει λατινικά και αρχαία ελληνικά». «Αναζητείται μεταφραστής» είναι ο τίτλος ενός επομένου, μόλις μετά από δύο μέρες, δημοσιεύματος του Βήματος, στο οποίο διαβάζουμε : «Ήταν απόφαση της συγγραφέως, επειδή πιστεύει ότι οι μεταφράσεις θα βοηθήσουν τα παιδιά να ξεπεράσουν τους φόβους τους με τις νεκρές γλώσσες. Αυτός που θα μεταφέρει το Χάρι Πότερ στη λατινική γλώσσα έχει ήδη βρεθεί. Πρόκειται για τον καθηγητή στο Κολλέγιο Eton Πίτερ Νίντχαμ, ο οποίος θεωρείται αυθεντία σε αυτή τη γλώσσα».
`

Παράλληλα, στα Αρχαία Ελληνικά και συγκεκριμένα σε «ελληνικό ιαμβικό στίχο», έχει μεταφραστεί «σύγχρονη Αγγλική ποίηση»,(4) ενώ σε έμμετρο αρχαίο ελληνικό στίχο βρίσκουμε μεταφρασμένα και έργα του Shakespear. (5) Δεκάδες εάν όχι εκατοντάδες Ελληνιστών έχουν συμμετάσχει στον διαγωνισμό για το λεγόμενο Porson Prize κατά τον 19ο και 20ο αιώνα με μεταφράσεις στα Αρχαία Ελληνικά κάποιων έργων του Shakespear.
`

Άλλη μετάφραση στα Λατινικά μαρτυρά το έργο που φέρει τον τίτλο : Ὁ ἀπολεσθεὶς Παράδεισος ὑπὸ Ἰ. Μίλτωνος λατινιστί, ἐπίσημον διὰ τάς καλλιτεχνικὰς εἰκόνας καὶ χρησιμότατον διὰ τοὺς ἐρασιτέχνας» (Ἐν Μιλάνῳ 1881). Αλλά εκείνο που κάνει ακόμα μεγαλύτερη εντύπωση είναι η μετάφραση στα Λατινικά του επιγράμματος του Σολωμού στη Φραγκίσκα Φρέιζερ από τον Tommaseo, μαζί με τη δικαιολόγηση της μετάφρασης από τον Στ. Αλεξίου : «Ο λόγος για τον οποίο διάλεξε τη λατινική γλώσσα και τη μορφή του ελεγείου (εναλλάξ εξαμέτρου και πενταμέτρου) είναι ότι το επίγραμμα είχε καλλιεργηθεί κατά την αρχαιότητα στα ελληνικά και λατινικά με αυτό το μέτρο».(6)
`

Αξιοσημείωτη είναι και η αυστηρή μα απελευθερωτική διατύπωση του Igor Stravinsky για τη Λατινική – επειδή ακριβώς εξουδετερώνει την επικρατέστερη άποψη ότι είναι νεκρή : Δεν είναι ένα νεκρό μέσο, αλλά ένα μέσο που έχει μετατραπεί σε πέτρα και μνημείο ώστε να είναι απρόσβλητο από κάθε εκχυδαϊσμό.(7) Έτσι εξήγησε ο συνθέτης την απόφασή του να επιλέξει ένα λατινικό λιμπρέτο για την όπερά του «Oedipus Rex» (1927). (8) Η άποψη αυτή, γράφει ο Joseph Farrell, είναι σπουδαία συνεισφορά στις θεωρίες σχετικά με τη γλώσσα. Ο Stravinsky προσπάθησε να επαναφέρει τη Λατινική ως καλλιτεχνικό μέσο για τον σύγχρονο κόσμο. (9)
`

Το κάλλος και η τέχνη δεν είναι προϊόντα οπισθοδρομικού ανθρώπου. Η τάση της επαναφοράς των Αρχαίων Ελληνικών και των Λατινικών δεν εκδηλώνει μια συντηρητική προσκόλληση σε κάτι το παρωχημένο, αλλά μια θέση αντιμετώπισης και εκτίμησης των γλωσσών μέσω των οποίων εκφράστηκαν και κληροδοτήθηκαν οι πανανθρώπινες αξίες της κλασικής παιδείας. Μια τοποθέτηση συνάμα, σε σχέση με την αναγκαιότητα της σωστής τους θέσης στον πνευματικό μας ορίζοντα.
Η τάση, λοιπόν, αυτή δεν συνιστά γέννημα παλινδρόμησης στη γλώσσα μιας συγκεκριμένης εποχής, ούτε μιας επι – στροφής. Διότι δεν επι – στρέφει κανείς σε κάτι τετελεσμένο και νεκρό. Αντιθέτως, επι – μένει σε αυτό που ποτέ δεν αφανίστηκε και το αξιοποιεί σε ένα παράδοξο για πολλούς συνεχές και αδιάσπαστο παρόν …

`

Κλείνω την παράθεση των παραδειγμάτων χρήσης της Λατινικής από συγχρόνους μας με κάπως τραβηγμένες, ωστόσο πρωτότυπες ενέργειες : από το 1989 η φινλανδική ραδιοφωνική εταιρεία (YLE) μεταδίδει την εκπομπή “Nuntii Latini’, την περίληψη των ειδήσεων της εβδομάδας σε «κλασικά Λατινικά». Δύο από τα μέλη της υπεύθυνης για τη μετάδοση ομάδας, διδάσκουν Λατινικά στο Πανεπιστήμιο του Helsinki. Στο Πανεπιστήμιο του Jyväskylä ένας καθηγητής του Τμήματος Λατινικής Φιλολογίας, μεταφράζει στα Λατινικά τραγούδια παραδοσιακού φινλανδικού ταγγό και ροκ εν ρολ, ανάμεσα στα οποία και αρκετά του Elvis Presley (!)
Τον Ιούνιο του 1997 στο ίδιο Πανεπιστήμιο φιλοξενήθηκε η εταιρεία Nonus Conventus Internationalis Academiae Latinati Fovendae, σκοπός της οποίας είναι να προαγάγει την προφορική χρήση των λατινικών,(10) μετά από την παταγώδη αποτυχία της Esperanto και την επικράτηση της Αγγλικής ως γλώσσας διεθνούς επικοινωνίας.
Στην Αγγλική εξάλλου νομική γλώσσα έχουν επιβιώσει λατινικές εκφράσεις που δεν έχουν περιπέσει σε αχρηστία, πράγμα το οποίο διαπιστώνεται σε σημερινά νομικά λεξικά τεχνικών όρων, ενώ γνωστή είναι και η ζωντανή χρήση της λατινικής στην Καθολική Εκκλησία. Μέχρι πρότινος, τέλος, κυκλοφορούσαν εγχειρίδια εκμάθησης της Λατινικής : Le Latin vivant, Le Latin sans peine και στη σειρά Teach yourself books.

`

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΕΔΩ: http://www.poiein.gr/archives/24935/index.html
`

Διαβάστε περισσότερα