Η ΦΑΥΛΗ ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗΣ [απόσπασμα]

 

ΘΑ ΑΠΟΓΟΗΤΕΥΘΕΙ ὅποιος ἀναμένει νὰ διαβάσει παρακάτω στοιχεῖα γιὰ τή -μὲ τὴ σημερινὴ σημασία τῆς λέξης— «ϕαυλότητα» τῆς μετάϕρασης, διότι τίποτα περὶ τέτοιας ϕαυλότητος δὲν πρόκειται νὰ ἀναϕερθεῖ. ῾Ο σχετικός ὅρος θὰ χρησιμoποιηθεῖ ἐδῶ μὲ πλατωνικὸ χρῶμα, παραπέμποντας στὸν διάλογο Γοργίας, ὅπου καὶ κατὰ τὴ συζήτηση περὶ τῆς ρητορικῆς (καὶ ἰδίως περὶ τῆς σχέσης της μὲ τὴ νομοθεσία) ὑπολαμβάνεται τόσο ἡ διάκριση τῶν τεχνῶν σὲ «καλές» (ποὺ εἶναι ἢ ὑπονοοῦνται οἱ —ὅπως θὰ λέγαμε σήμερα— μεγάλες) καὶ σὲ «ϕαῦλες», παναπεῖ σὲ «μικρές», σὲ «ἀδύναμες», σὲ «κατώτερες», ὅσο καὶ ἡ διὰ τῆς κακῆς χρήσεως ἔκπτωση τῶν «καλῶν» σὲ «ϕαῦλες» ἔτσι, ὥστε νὰ ἀνήκουν στοὺς «ἀσθενεῖς» καὶ στοὺς «πολλούς».

Στο πλαίσιο αὐτὸ ἐντασσόμενη ἡ μετάϕραση εἶναι μιὰ μικρὴ γλωσσικὴ τέ χν η, μιὰ ἑτερόϕωτη τέχν η, ποὺ παίρνει ϕῶς ἀπὸ τὸ πρωτότυπο καὶ τὸ διαχέει στὴν ἐπικράτεια τῆς γλώσσας ἀϕίξεως τοῦ μεταϕράσματος. ῾Η μετάϕραση εἶναι ἐπιστήμη στὸ μέτρο ποὺ μπορεῖ νὰ προσεγγισθεῖ ἐπιστημονικὰ τὸ ἀποτέλεσμά της, τὸ κάθε μεμονωμένο μετά – ϕρασμα δηλαδή, καὶ νὰ περιγραϕεῖ μὲ τοὺς γενικῶς ἰσχύοντες κανόνες τῆς οἰκείας ἐπιστήμης, ποὺ δὲν εἶναι ἄλλη ἀπὸ τὴ Γλωσσολογία, παρακλάδι τῆς ὁποίας εἶναι ἡ Μεταϕρασματολογί α. Δὲν συνιστᾶ ὅμως ἐπιστήμη —οὔτε μπορεῖ νὰ γίνει ποτέ— ὡς πρὸς τὴν ἐκπόνηση κανόνων τοῦ μεταϕράζειν, ποὺ θὰ ἰσχύουν μάλιστα κατὰ παραδοχὴ γενικῶς καὶ διαχρονικῶς. Τοῦτο ἐξηγεῖται ἀπὸ τὸ ὅτι στὴ μεταϕραστι κὴ διαδικασία ἐμπλέκονται ἀποκλειστικῶς καὶ μόνο μία σταθερά, ἤτοι τὸ πρωτότυπο κείμενο, καὶ ἄγνωστος μέν, μέγας δὲ ἀριθμὸς μεταβλη τῶν καὶ παραμέτρων, ποὺ σημαδεύουν καθοριστικὰ  τὸ μετάϕρασμα καὶ πού —ἐνδεικτικῶς καὶ ἁδρομερῶς— ἀϕοροῦν ἀϕ’ ἑνὸς τὸν χρόνο, τὸν τόπο καὶ τὶς συνθῆκες, ὅπου ἐπιτελεῖται ἡ μετά – ϕραση, καὶ ἀϕ’ ἑτέρου τὸ πρόσωπο τοῦ καθ’ ἕκαστον μεταϕραστῆ. ᾽Αλλὰ ἀκόμα καὶ ἡ σταθερὰ τοῦ ὑπαρκτοῦ καὶ ἀμετάβλητου πρωτοτύπου ἀπολύει τὴν ἀτρεπτότητά της ἀπὸ τὴ στιγμὴ ποὺ καθορίζεται ἀπὸ τὸν τρόπο ἀναγνώσεως τοῦ κειμένου ἐκ μέρους τοῦ κάθε μεταϕραστῆ του, καὶ ὁ ὁποῖος τρόπος εἶναι δυνατὸν νὰ ποικίλλει ἀνὰ μεταϕραστῆ ἀναλόγως τοῦ εἴδους τοῦ πρὸς μετάϕραση κειμένου. ῾Η μετάϕραση εἶναι εἶδος ρητορικ ό,… εἶναι ρητορικὴ τόσο μὲ τὴν εὐρεία (καὶ συνάμα μεταϕορική) σημασία του ὅρου, δηλαδὴ ὡς λόγος, ὅσο καὶ μὲ τὴ στενή του σημασία, ἀϕοῦ ἡ πενταμερὴς διάκριση τῆς ρητορικῆς τέχνης (: εὕρεση, διάταξη, λέξη, μνήμη, ὑπόκριση) ἀπαντᾶται ὁπωσδήποτε κατὰ τὴν ἀρτίωση τῶν ἐπιτελεσμάτων της. ῾Ως ρητορικὸς λόγος εἶναι δὲ ταυτόχρονα καὶ ratio καὶ oratio: ἤτοι, καὶ λόγος/ἀναλογισμός (τουτέστιν λόγος ἐνδιάθετος) καὶ λόγος/ ὁμιλία (δηλαδὴ λόγος ἐκϕερόμενος). ῾

Ο μεταϕραστής, προκειμένου νὰ ἐπιτελέσει τὴ μεταϕραστικὴ ἀποστολή του, κατὰ πρῶτον, εὑρίσκει τὸ θέμα του (inventio), ὄχι μόνο ὡς σῶμα ἑνὸς κειμένου ποὺ πρόκειται νὰ μεταϕραστεῖ (παναπεῖ: νὰ μεταϕερθεῖ καὶ νὰ ἐπαναρθρωθεῖ σὲ ἄλλο γλωσσικὸ περιβάλλον), ἀλλὰ καὶ ὡς ἐντελὴ σημασιακὸ ἱστό, ποὺ πρέπει νὰ διατηρηθεῖ ἀλύμαντος κατὰ τὰ οὐσιώδη στοιχεῖα του: ὅπως ὁ ρήτορας, ἔτσι καὶ αὐτὸς ὑποχρεοῦται νὰ γνωρίζει γιὰ τί ἀκριβῶς θὰ ὁμιλήσει. Γι’ αὐτὸ καὶ ὁ μεταϕραστής, κατὰ δεύτερον, διατάσσει τὰ διαθέσιμα στοιχεῖα (ordo/dispositio) μὲ τὸν ἴδιον ἀκριβῶς τρόπο ποὺ κατατάσσει (διευθετεῖ καὶ συντάσσει, εὐτρεπίζει) ὁ ρήτορας τὰ ἐπιχειρήματά του, ϕροντίζοντας νὰ ἀναδεικνύονται εὐχερῶς, καταϕανῶς καὶ πασιδήλως τὰ ἐξ αὐτῶν οὐσιαστικὰ καὶ κρίσιμα: αὐτὰ ποὺ τονίζουν καὶ διακρίνουν καὶ καθιστοῦν ξεχωριστὸ τὸ ἔργο του. Τοῦτο, κατὰ τρίτον, ἐπιτυγχάνεται κατὰ λέξιν, ἤτοι μὲ τὴ διαρκὴ μέριμνα τοῦ μεταϕραστῆ νὰ ἀκολουθεῖ τὸ κατὰ περίσταση πρόσϕορο γιὰ τὸ μεταϕραζόμενο ἔργο ὕϕος (elocutio) — ὅπως, ἄλλωστε, θὰ ἔκανε καὶ ὁ ρήτορας ἀναλόγως τοῦ ρητορικοῦ λόγου ποὺ θὰ ἐκϕωνοῦσε, ϕροντίζοντας νὰ μὴν ἀκούγονται σὲ συμβουλευτικὰ συνυϕαινόμενα τόνοι πανηγυρικοὶ ή δικανικοί […]

*****************************************************************

 

Η μετάφραση, ως καθολική πρακτική λόγου και ως επιτελούμενο έργο του κάθε ξεχωριστού μεταφραστή, αποτελεί έγχρονη μιμητική επανάληψη. Ο μεταφραστής, ως διαχειριστής αλλότριου λόγου, αναδεικνύεται σε πολυμήχανο μηχανικό της γλώσσας που, εικάζοντας κα γνωμοδοτώντας, μιμείται έργα συγγραφέων. Γι’ αυτό και η μετάφραση παρουσιάζεται ως καθαρά δοξικός αγώνας του μεταφραστή σε στίβο ανάλογο με αυτόν της ρητορικής, όπου το πρωτότυπο είναι άτεχνη και το μετάφρασμα έντεχνη πίστη. Η μετάφραση είναι επίσης κινητική διαδικασία: είτε ως φορά είτε ως αλλοίωση κατατείνει στη διαφορότητα: αποβλέπει, δηλαδή, στην ποιότητα της διαφοράς μεταξύ των μεταφραζόμενων και των μεταφρασμένων κειμένων, αφού, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, «το εν και το ον πολλαχώς λέγεται». Η μετάφραση, τέλος, είναι συνάρτηση με μία σταθερά (το πρωτότυπο) και με το αόριστο πλήθος μεταβλητών, από τις τιμές των οποίων διαμορφώνεται το μετάφρασμα. Αλλά και η μοναδική σταθερά, ακριβώς επειδή αναγιγνώσκεται, τρέπεται σε μεταβλητή, διότι υπόκειται στην ερμηνεία που της χορηγεί ο κάθε ξεχωριστός μεταφραστής στην κάθε ξεχωριστή γλώσσα. Ο μεταφραστικός μόχθος χωρεί, ως εκ τούτου, πλήρως στο πλατωνικό σχήμα «γιγνόμενα και ποιούμενα και απολλύμενα και αλλοιούμενα» που εγγυάται το «κατά φύσιν φθέγγεσθαι». Η μετάφραση, όντας έργον μεταφραστού, είναι επικράτεια της υποκειμενικότητας.

 

(Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)

 

 

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Πρόλογος
Ι. ΜΙΜΗΣΗ, ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ, ΠΕΙΘΩ
1. Η φαύλη τέχνη της μετάφρασης
2. Μεταφραστικής ορολογίας επίσκεψις
3. Ποδήλατα και ποδηλάτες, αλλά και Ποντοπόροι και ποντοπόρα
4. Μεταφραστά και αμετάφραστα
5. Ο μεταφραστής της ποίησης
6. Η μετάφραση ως επιτέλεσμα ρητορικό
7. Πλατωνικές ρίζες της μετάφρασης
8. Αντικειμενική μετάφραση; Ου τόπος!
9. Είναι διδακτή ή μετάφραση; Μήτις – πίστη – πρωτότυπο
10. Το μετάφρασμα
ΙΙ. ΚΑΙ ΣΤΑ ΣΟΥΣΑ ΤΟ ΦΕΓΓΑΡΙ ΕΙΝΑΙ ΚΟΚΚΙΝΟ
11. Σημειώσεις για μία άλλη μετάφραση των Περσών του Αισχύλου στα Νέα Ελληνικά
12. Μεταφράζοντας υπερρεαλιστικά έργα:
Α’. Ο Ανδρέας Εμπειρίκος μεταφράζει Ανδρέα Μπρετόν, ή Τα πέτρινα αγάλματα αλλάξανε θέσεις με τ’ αγάλματα από κερί
Β’. Ο Νίκος Εγγονόπουλος αυτομεταφραζόμενος, ή Το πρωτότυπο πιάνο μεταφραζόμενο ως πνευστό όργανο
Γ’. Ο Εμπειρίκος και ο Εγγονόπουλος εναντίον του γλωσσικού θετικισμού
13. Διαβάζοντας το “Προλόγισμα στις Αντιγραφές” του Γιώργου Σεφέρη
14. Σε μιαν ανύποπτη μίμηση της διάρκειας: ο Ρίτσος μιλάει για τη μετάφραση
15. Διαβάζοντας τη “Δεύτερη γραφή” και άλλα γραπτά του Οδυσσέα Ελύτη
16. Ο Παπατσώνης παραφράζει τον Χαίλντερλιν (και τον Δάντη)
17. Ο Άγγελος Τερζάκης ως μεταφραστής αρχαιοελληνικών τραγικών έργων
18. Η αλεπού και ο σκαντζόχοιρος, ή Περί μεταφράσεως προθεωρία στοιχειώδης με αφορμή Ινα ποίημα
του Τίτου Πατρίκιου
19. Η γλώσσα της ποίησης, η λεγόμενη ενδογλωσσική μετάφραση και τα “Επιγράμματα” του Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου προς τον Μέγα Βασίλειο για την εκδημία του
20. Ο Γκαίτε μεταφράζει δύο ελληνικά δημοτικά τραγούδια
21. Λογοκλοπή και μετάφραση
22. Αλλιώτικες μεταφράσεις
Α’. Ζακ Πρεβέρ και Διονύσης Σαββόπουλος, ή Μετάφραση από τα Ελληνικά στα Ελληνικά
Β’. Τζόρτζιο Μπασάνι και Βιτόριο ντε Σίκα, ή Κινηματογραφικές μεταφράσεις
Γ’. Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα και Μάνος Χατζιδάκις, ή Μετάφραση από αφανές πρωτότυπο
III. NEC UT INTERPRES, SED UT ORATOR
23. Μάρκος Τύλλιος Κικέρων: Οι άριστοι ρήτορες
Βιβλιογραφία
Έργα του συγγραφέα

 

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΕΔΩ:

Ποδήλατα και ποδηλάτες