Αν η Ιστορία και η ζωή του ανθρώπου μοιάζει με μια τραγωδία, τότε η “κάθαρσις” των “παθημάτων” έρχεται πάντοτε με τον ίδιο τρόπο, όπως τον διατύπωσε ο Αριστοτέλης: “δι’ ελέου και φόβου”. Τώρα φαίνεται πως βρισκόμαστε στη φάση που επικρατεί ο φόβος. Εύκολα το διαπιστώνουμε αυτό παρακολουθώντας τις ειδήσεις.
Είναι πρόβλημα ότι ξεχνάμε συνήθως πως η Ιστορία και η ζωή του ανθρώπου μοιάζει επίσης και με μια κωμωδία, μέσω της οποίας επέρχεται μια άλλη κάθαρσις, με διαφορετικά μέσα, δηλαδή με την πρόκληση του γέλιου. Μόνο που το σύγγραμμα του Αριστοτέλη για την κωμωδία χάθηκε, οπότε δεν ξέρουμε τον αριστοτελικό ορισμό της. Γιατί χάθηκε; Ίσως γιατί ο φόβος και η συμπόνια είναι τελικά ισχυρότερα από το γέλιο ή ίσως γιατί το γέλιο, το γεμάτο άφεση και αισιοδοξία, θεωρήθηκε από κάποιους αμαρτωλό.
Η τραγωδία και η κωμωδία είναι δύο κύκλοι που τέμνονται, και ο άνθρωπος βρίσκεται στον κοινό χώρο που σχηματίζουν.
***
Ο σύγχρονος πολιτισμός βασίζεται – μεταξύ άλλων – σε μια βιομηχανικά παραγόμενη απόκρυψη και απώθηση του θανάτου (και της “ασχήμιας” του). Όμως ο θάνατος είναι α-λήθεια, δηλαδή κάτι που είναι αδύνατον να μένει κρυμμένο και ξεχασμένο διαρκώς. Και ο θάνατος είναι ένα μέρος της φύσης. Ας μην ελπίζουμε λοιπόν εύκολα και ασυλλόγιστα σε μεταφυσικές παρηγοριές. Οι μεταφυσικές ελπίδες και φόβοι ήταν ο επίσης δόλιος -διότι κάποιοι τον εκμεταλλεύονταν- τρόπος του Μεσαίωνα, ώστε να κρύβεται συστηματικά ο θάνατος ως μέρος της φύσης από τους ανθρώπους και να παρουσιάζεται μόνο ως μεταφυσικό και θρησκευτικό γεγονός. Αν ο θάνατος έχει μια ιερότητα όμως, αυτή δεν σχετίζεται αποκλειστικά με καμιά θρησκεία, αλλά με την ίδια την ανθρώπινη φύση. Και ο καλύτερος τρόπος αντιμετώπισης του θανάτου από έναν πολιτισμό είναι να τον αποκρύπτει με διακριτικό τρόπο, αλλά και να τον “μελετάει” φιλοσοφικά, ως μέρος της φύσης, για να αξιολογεί καλύτερα τη ζωή.
***
Μακάριοι όσοι νοσούν από ύπαρξη, αλλά είναι ασυμπτωματικοί.
***
Είναι ωραίο οι άνθρωποι να πολεμούν ενωμένοι απέναντι σε ιούς αντί να πολεμούν μεταξύ τους. Σε τέτοιες περιπτώσεις τα αλληλοφαγώματα των ανθρώπων σωπαίνουν, και τα βλέμματα ατενίζουν τον ίδιο ορίζοντα.
***
Η ενασχόληση με την επικαιρότητα είναι ο τρόπος που έχει η αιωνιότητα για να μας χλευάζει και ο τρόπος που έχει η Ιστορία για να μας επαινεί. Πέρα από τον έπαινο και τη χλεύη ασχολούμαστε με ο,τι είναι αληθινό και έχει αξία.