`

Ὁ μεσιέ Κούρτς—πέθανε
Μιά πεντάρα γιά τόν γερο-Γκάι

Ι

Εἴμαστε οἱ κούφιοι ἄνθρωποι
Εἴμαστε οἱ παραγεμισμένοι ἄνθρωποι
Πού γέρνουμε ἀντάμα
Μέ τά κρανία μας γεμᾶτα μ’ ἄχυρο. Ἀλίμονο!
Εἶναι οἱ στεγνές μας φωνές, ὅταν
Ἀντάμα ψιθυρίζουμε
Βουβές κ’ ἀνούσιες
Καθῶς ὁ ἄνεμος στό ξερό γρασίδι
Ἤ ὁ βηματισμός τῶν ἀρουραίων πάνω σέ σπασμένο γυαλί
Μές στό ξερό κελάρι μας.

Μορφή χωρίς σχῆμα, σκιά δίχως χρῶμα,
Ἱσχύς παράλυτη, χειρονομία ἀκίνητη•

Ὅσοι διάβηκαν
Μ’ ὁλόισιο βλέμμα, στό ἕτερο Βασίλειο τοῦ θανάτου
Μᾶς θυμοῦνται -ἄν καθόλου τό κάνουν- ὄχι σάν χαμένες
Βίαιες ψυχές, μά μόνο
Σάν τούς κούφιους ἀνθρώπους
Τούς παραγεμισμένους ἀνθρώπους.

`

ΙΙ

Μάτια πού στόν ὕπνο μου φοβάμαι νά κυττάξω
Στ’ ὀνειρικό βασίλειο τοῦ θανάτου
Αὐτά δέν φανερώνονται:
Ἐκεῖ, τά μάτια εἶναι
Ἡλιό φως πάνω σέ σπασμένη στήλη
Ἐκεῖ, εἶναι ἕνα δέντρο πού λικνίζεται
Κ’ εἶναι οἱ φωνές
Στό τραγούδισμα τοῦἀνέμου
Πιό μακρινές καί πιό ἱεροπρεπεῖς
Ἀπό ἕνα ἄστρο πού πεθαίνει.

Ἄς μη βρεθῶ ἐγγύτερα
Στ’ ὀνειρικό βασίλειο τοῦ θανάτου
Κ’ ἀκόμη ἄς μοῦ φορεθοῦν
Μεταμφιέσεις τέτοιες προσεγμένες
Προβιά ἀρουραίου, κοράκου χρώς, πάσσαλοι σταυρωμένοι
Σ’ ἕνα λιβάδι ὅπου
Θά διατελῶ στόν τρόπο τῶν ἀνέμων
Ὄχι ἐγγύτερα —

Ὄχι αὐτή ἡ στερνή συνάντηση
Στό δειλινό βασίλειο.

`

ΙΙΙ

Τούτη εἶναι ἡ νεκρή χώρα
Τούτη εἶναι τῶν κάκτων ἡ χώρα
Ἐδῶ τά πέτρινα εἴδωλα
Ἀνυψώνονται, κ’ ἐδῶ ἀπολαβαίνουν
Τίς ἱκεσίες ἀπό νεκρῶν ἀνθρώπων χέρια
Κάτω ἀπ’ τό σπίθισμα ἕνός ἄστρου πού πεθαίνει.

Ἔτσι ἀκριβῶς συμβαίνει
Στό ἕτερο βασίλειο τοῦ θανάτου
Ξυπνώντας ὁλομόναχος
Τήν ὥρα πού ἐμεῖς
Τρεμουλιάζουμε ἀπό τρυφερότητα
Τά χείλη πού εὐδοκοῦσαν τό φιλί
Ψάλλουν δεήσεις στή σπασμένη πέτρα.

`

IV

Δέν εἶναι ἐδῶ τά μάτια
Δέν εἶναι μάτια ἐδῶ
Στήν κοιλάδα μέ τούς θνήσκοντες ἀστέρες
Σ’ αὐτήν τήν κούφια κοιλάδα
Τοῦτο τό σπασμένο σαγόνι τῶν βασιλείων μας πού χαθῆκαν
Σ’ αὐτόντόν στερνό τόπο συνάντησης
Ψηλαφίζουμε ἀντάμα
Κ’ ἀποφεύγουμε τά λόγια
Στῆς φουσκοποταμιᾶς τίς ὄχθες συναγμένοι.

Ἀόμματοι, ἐκτός ἐάν
Ἀναφανοῦν τά μάτια
Καθῶς τ’ ἀέναο ἄστρο
Ρόδο πολύφυλλο
Τοῦ δειλινοῦ βασίλειου τοῦ θανάτου
Ἡ ἐλπίδα μόνο
Τῶν ἀδειανῶν ἀνθρώπων.

`

V

Γύρω-γύρω ὅλοι
Στή μέση τό Φραγκόσυκο
Χέρια-πόδια στή γραμμή
Ὥρα πέντε τό πρωί.

Μεταξύ τῆς ἰδέας
Καί τῆς πραγματικότητας
Ἀνάμεσα στήν κίνηση
Καί τήν πράξη
Πέφτει ἡ Σκιά
Ὅτι Σοῦ ἐστιν ἡ Βασιλεία

Μεταξύ τῆς σύλληψης
Καί τῆς δημιουργίας
Ἀνάμεσα στή συγκίνηση
Καί τήν ἀπόκριση
Πέφτει ἡ Σκιά
Ἡ ζωή μακριά πολύ

Μεταξύ τῆς ἐπιθυμίας
Καί τοῦ σπασμοῦ
Ἀνάμεσα στήν δύναμι
Καί τήν ὕπαρξη
Ἀνάμεσα στήν οὐσία
Καί τήν κάθοδο
Πέφτει ἡ Σκιά
Ὅτι Σοῦ ἐστιν ἡ Βασιλεία

Ὅτι σοῦ ἐστιν
Ἡ ζωή
Ὅτι σοῦ ἐστιν

Ἔτσι ὁ κόσμος τελειώνει
Ἔτσι ὁ κόσμος τελειώνει
Ἔτσι ὁ κόσμος τελειώνει
Ὄχι μέ κρότο ἀλλά μ’ ἕνα ξέπνοο κλάμα.

 

`

*****************************************************************************

`

EΠΙΜΕΤΡΟ

`

Ο λόγος που καταπιάστηκα με ακόμη μία μετάφραση των διάσημων «Κούφιων ανθρώπων» είναι ο λόγος που μπαίνει στη διαδικασία αυτή οποιοσδήποτε ένιωσε κάποτε, πρωτίστως ως αναγνώστης, ότι δεν «του πήγαιναν» οι προηγούμενες απόπειρες και άρα αποφάσισε να φέρει το ποίημα πιο κοντά στη δική του ιδιοσυγκρασία και αισθητική. Στη μετάφραση άλλωστε είναι μάλλον αντίφαση να μιλάμε για απόλυτη γνησιότητα και υπ’ αυτή την έννοια δεν είναι δύσκολο να αντιληφθεί κανείς γιατί ο Έλιοτ του Σεφέρη είναι οριακά ένας άλλος ποιητής από τον Έλιοτ του Παπατσώνη, τον Έλιοτ του Κλείτου Κύρου κ.ο.κ.Αυτός είναι ο βασικός λόγοςπου διαβάζετε σήμερα την απόπειρά μου. Παρακάτω θ’ αναπτύξω κάποια πιο πρακτικά ζητήματα, κάποιες μεταφραστικές αστοχίες, που όμως καθόλου δεν είναι αυτές που με ώθησαν στο να προτείνω ακόμη μια νέα μετάφραση.

`
Τρεις μεταφράσεις έχω υπόψη μου των «Κούφιων ανθρώπων»: μία του ψυχιάτρου και ποιητή Αριστοτέλη Νικολαΐδη από τις εκδόσεις Κέδρος, μία του Γιώργου Σεφέρη από τις εκδόσεις Ίκαρος -αυτή είναι και η διασημότερη- και μία πιο πρόσφατη από τον ποιητή και μεταφραστή Γιάννη Αντιόχου, για τις εκδόσεις Γαβριηλίδη. Η πρώτη θεωρώ ότι είναι στα όρια της φάρσας, και ως εκ τούτου δεν θα τη σχολιάσω καθόλου: μία απλή αντιπαραβολή του πρωτότυπου κειμένου με την «μεταγλώττιση» (έτσι την ονομάζει) του Α. Ν. είναι αρκετή για να διαπιστώσει κανείς του λόγου το αληθές.

`
Ο Γιώργος Σεφέρης έχει κάνει φυσικά σοβαρότερη δουλειά. Χωρίς όμως να λείπουν, κατά την ταπεινή μου αίσθηση, κάποιες αστοχίες. Αρχικά, ο Σεφέρης επιτονίζει, εκεί που ο Έλιοτ δεν το κάνει: από την αρχή του μεταφράσματος μέχρι και το τέλος παρατηρούμε σε διάφορες λέξεις κ’ εκφράσεις να δίνει έμφαση, με την ιδιαιτέρως συνηθισμένη στην εποχή του τεχνική των α π ο μ α κ ρ υ σ μ έ ν ω ν γραμμάτων, όπου και όποτε θεωρεί ότι πρέπει να τονιστεί κάτι. Αυτό σ’ «εγκλωβίζει», ας μου επιτραπεί η λέξη, σε μια συγκεκριμένη ανάγνωση του ποιήματος, που όμως δεν υπήρχε στο πρωτότυπο, στερώντας ενδεχόμενες άλλες σκηνοθεσίες και διεισδύσεις στην ποιητική σάρκα.
Βρήκα επίσης κάποιες νοηματικές ή εκφραστικές ασυμβατότητες. Δεν είναι, ξαναλέω, καθόλου μείζονες, γι’ αυτό δεν τιςδικάζω ως «λάθη». Θα δώσω τρία παραδείγματα. Toευκτικό«Let me also wear» (στ. 31) που αποτελεί και επανάληψη («Let me be no nearer» λέει 2 στίχους πριν), ο Σεφέρης το θέλει υποθετικά: «Κι αν φορέσω ακόμη». Στους στ. 47-49: «Waking alone / At the hour when we are / Trembling with tenderness») ο Σεφέρης αποφασίζει να αποδώσει το -ασαφές ως προς το πρόσωπο- απαρέμφατο σε ρηματική μορφή και δεύτερο πρόσωπο, μετατρέποντας όμως και τον επόμενο στίχο από α’ πληθυντικό σε β’ ενικό: «Ξυπνᾶς μονάχος / Τήν ὥρα ἐκείνη / Πού τρέμεις τρυφερός».Στο 5ο μέρος του ποιήματος ο Έλιοτ παραφράζει το διάσημο παιδικό λάχνισμα «Here we go round the mulberry bush» μετατρέποντας την μουριάσε φραγκοσυκιά («prickly pear», στ. 68) —που μαζί με τους «κάκτους» νωρίτερα (στ. 40) αποτελούν αναφορές στην «Έρημη χώρα» του. Ο Σεφέρης πολύ σωστά θυμάται το δικό μας «Γύρω-γύρω όλοι» και συνεχίζει «Στή μέση τό φραγκόσυκο», που το βρήκα πανέμορφο και γι’ αυτό και πήγα κ’ εγώ με αυτή τη λύση. Βρίσκω όμως ότι διεκπεραιώνει κάπως αμήχανα τον υπόλοιπο στίχο, ενώ θα μπορούσε ίσως να δώσει κάτι πιο στέρεο. Παραθέτω ολόκληρο τον στίχο στο πρωτότυπο και στο σεφερικό μετάφρασμα, και μ’ αυτό τελειώνω περί Σεφέρη:

Here we go round the prickly pear

Γύρω-γύρω όλοι

`
Prickly pear, prickly pear

Στη μέσητο Φραγκόσυκο

`
Here we go round the prickly  pear

Φραγκόσυκο

`
At five o’ clock in the morning

Γύρω-γύρω όλοι
Στις πέντε την αυγή.

`

Τέλος, στη μετάφραση του Αντιόχου, την οποία βρήκα και την πιο πετυχημένη, οι αντιρρήσεις μου είναι λίγες και ασημαντότερες: κάποιες επιλογές λέξεων, πχ. τα αδύναμα κατά τη γνώμη μου «βλέμματα» αντί για τα στιβαρότερα «μάτια» («The eyes are no there», στ. 52),στους στ. 78-89η «Επινόηση» αντί για την φιλοσοφική-θεολογική «Σύλληψη» («Conception»), το «αίσθημα» («Emotion» λέει ο Έλιοτ, σχετίζοντάς το με το ανωτέρω «Motion», τα οποία ο Σεφέρης ευφυέστατα αποδίδει ως ζευγάρι: «Κίνηση» και «Συγκίνηση»), η απλή «ισχύς» αντί για την αριστοτελική «δύναμι» («potency»), η «πτώση» αντί για την πλατωνική «κάθοδο» («descent»), όπως και το λόγιο «Ενσκήπτει η Σκιά» αντί για το «Πέφτει» («Falls the Shadow») που ακριβέστερα υπαινίσσεται, μες στην απλότητά του, τις δαντικές αναφορές.