.

`

Νηφαλιότητα: Ναι. Παραίτηση; Όχι, ποτέ. Στην εβδομηκοστή επέτειο από την ίδρυση του κράτους του Ισραήλ, ο συγγραφέας Άμος Οζ – εδώ και δεκαετίες αταλάντευτος υποστηρικτής μιας ειρηνικής λύσης μεταξύ Ισραηλινών και Παλαιστινίων – σε μια ανασκόπηση.
.

Ερώτηση: Το απόγευμα της 14ης Μαΐου 1948, όταν ο Νταβίντ Μπεν Γκουριόν διακήρυττε την ίδρυση του κράτους του Ισραήλ, ζούσατε με τους γονείς σας στην Ιερουσαλήμ. Ήσασταν εννέα χρονών. Μπορείτε ακόμα να θυμηθείτε την ατμόσφαιρα εκείνης της ημέρας;
.
Απάντηση: Φυσικά. Επικρατούσε ένας γενικευμένος ενθουσιασμός. Αν και ήταν σίγουρο, ότι πολλοί από εμάς θα πέθαιναν. Υπέβοσκε ο φόβος ενός ακόμα Ολοκαυτώματος. Ακόμα και σε μένα, το μικρό αγόρι, ήταν σαφές: Όταν θα αποσύρονταν οι Βρετανοί, θα εισέβαλαν από όλες τις μεριές τέσσερις ή πέντε αραβικές στρατιές. Με τανκ, αεροπλάνα, πυροβόλα. Οι πιθανότητές μας θα ήταν στην καλύτερη περίπτωση 50:50. Ήταν ένα περίεργο μείγμα ευφορίας και συντέλειας του κόσμου.
.
Ε: Το σιωνιστικό όνειρο ήταν η δημιουργία ενός κράτους για τους Εβραίους στη γη των προγόνων τους. Κάτι που εντέλει ευοδώθηκε. Τι έχει σήμερα απομείνει από την ουτοπική δύναμη εκείνου του ονείρου;
.
Α: Είναι λάθος να μιλάμε για σιωνιστικό όνειρο. Κάτι τέτοιο δεν υπάρχει. Υπήρχε ένας μεγάλος αριθμός οραμάτων, σχεδίων και αντιλήψεων. Όμως, ήδη και οι ιδρυτές – πατέρες και μητέρες – δεν μπορούσαν να καταλήξουν μεταξύ τους σε ένα κύριο πλάνο. Όταν ήμουν μικρός, στην τραπεζαρία των γειτόνων μας κρεμόταν ένα πορτραίτο του Στάλιν. Δυο σπίτια παρακάτω, ένα κάδρο με τον Μουσολίνι. Και οι δυο γείτονες ήταν σιωνιστές. Υπήρχαν ακόμα και Τολστοϊκοί σιωνιστές. Μοναδικός κοινός παρανομαστής ήταν η αντίληψη, ότι οι Εβραίοι, όπως και όλοι οι άλλοι στον κόσμο, χρειάζονται μια πατρίδα.
.
Ε: Τι έχει κατορθώσει μέχρι σήμερα το Ισραήλ;
.
Α: Το 95 % αυτού που σήμερα βλέπω από το παράθυρό μου, δεν υπήρχε πριν από 70 χρόνια. Όταν το Ισραήλ έγινε έθνος, εγκαταστάθηκαν στο νέο κράτος 700 000 Εβραίοι και Άραβες. Σήμερα, το Ισραήλ είναι ένα έθνος 9 εκατομμυρίων ατόμων. Οικονομικά πάει καλά. Μπορεί οι θεσμοί να έχουν κλονιστεί, όμως δεν καταρρέουν. Το μέλλον δεν είναι προβλέψιμο, γιατί τόσο από το εσωτερικό όσο και από το εξωτερικό επενεργούν τεράστιες καταστροφικές δυνάμεις. Υπάρχει όμως ποτέ μια εγγύηση για το μέλλον; Σίγουρα όχι. Δεν την έχει κανείς. Ούτε η Ευρώπη.
.
Ε: Τι είναι αυτό που σήμερα χρειάζεται το ισραηλινό κράτος πιο πολύ;
.
Α: Η απάντηση αποτελείται από μια λέξη: ειρήνη. Και αν υποθέσουμε, ότι η απάντηση αποτελείται από τέσσερεις λέξεις: Ειρήνη και κοινωνική δικαιοσύνη.
.
Ε: Μόλις κυκλοφόρησε μια συλλογή δοκιμίων σας με τον τίτλο «Αγαπητοί φανατικοί». Εκεί αναφέρετε, ότι υπάρχουν δύο δυνατότητες για το μέλλον του Ισραήλ: ή δυο, ή μόνο ένα κράτος. Αν θα γινόταν ένα κράτος, τότε αυτό θα έπρεπε να είναι αραβικό. Μέσω αυτής της διατύπωσης θέτετε το ερώτημα για την ύπαρξη ή τον θάνατο του κράτους του Ισραήλ.
.
Α: Αυτό το ερώτημα αποτελεί την προϋπόθεση για πιο σημαντικά πράγματα, όπως η ελευθερία, η κοινωνική δικαιοσύνη και η δημιουργία. Ποτέ δεν είδα το κράτος ως κάτι ιερό. Το κράτος είναι ένα μέσον. Χωρίς αυτό, δεν μπορεί κανείς σήμερα να πάει μπροστά: Καθένας πρέπει να έχει το δικό του όχημα. Το κράτος δεν αποτελεί όμως τίποτε παραπάνω. Το καθοριστικό ερώτημα είναι: Ποιος θα οδηγεί; Από πού έρχομαι και που θέλω να πάω; Πως θα πάω; Οδηγώ προσεκτικά ή απρόσεκτα; Εφαρμόζω τον κώδικα οδικής κυκλοφορίας ή αδιαφορώ; Και κυρίως: Ποιος είναι στο τιμόνι; Δεν αποτελεί μυστικό, ότι είμαι ιδιαίτερα δυσαρεστημένος με τους σημερινούς οδηγούς .
.
Ε: Ας μείνουμε σε αυτήν την εικόνα. 70 χρόνια μετά την έναρξη της λειτουργίας αυτού του οχήματος στο Ισραήλ, είναι, οδηγοί και συνεπιβάτες, σύμφωνοι μεταξύ τους;
.
Α: Και ναι και όχι. Το Ισραήλ είναι μια ιδιαίτερα διχασμένη χώρα. Ούτε καν δυο Ισραηλινοί δεν μπορούν να συμφωνήσουν μεταξύ τους για την σημερινή κατεύθυνση – κάποιος φορές μάλιστα, ο ένας έχει από μόνος του μια αντιφατική συνείδηση, μια διχασμένη ψυχή, και δεν μπορεί να συμφωνήσει ούτε με τον εαυτό του. Αλλά πέρα από το αν κανείς είναι κυβέρνηση ή αντιπολίτευση, αριστερός ή δεξιός, όλοι είναι σε γενικές γραμμές σύμφωνοι, ότι στον κόσμο, και ειδικά στην Εγγύς Ανατολή, δεν υπάρχει σιγουριά, αν δεν έχεις κράτος. Σε ένα κόσμο, όπου παράθυρα και πόρτες κλειδαμπαρώνονται, θα ήταν απρόσεκτο να υποθέσουμε, ότι κανείς μπορεί να επιβιώσει χωρίς κράτος.
.

Ε: Ποιες αντιδράσεις υπήρξαν στο Ισραήλ για το «Αγαπητοί Φανατικοί»;
.

Α: Το βιβλίο κυκλοφόρησε πριν ένα χρόνο περίπου. Πουλήθηκαν 25 000 αντίτυπα, και σίγουρα διαβάστηκαν τρείς φορές άλλα τόσα. Με δικά μου έξοδα το βιβλίο μεταφράστηκε στα Ρωσικά και τα Αραβικά. Αυτό αποτελεί μέρος της κληρονομιάς μου. Οι Ισραηλινοί, που μιλούν λοιπόν αυτές τις δυο γλώσσες, μπορούν να ενημερωθούν για τις θέσεις μου με κάθε λεπτομέρεια. Έλαβα κάποιες ιδιαίτερα εξοργισμένες αντιδράσεις κυρίως από συνοικισμούς της Δυτικής όχθης.
.
Ε: Ποιο ήταν το κεντρικό νόημα αυτών των αντιδράσεων;
.

Α: Στο τέλος έλεγαν όλοι: «Περιπλέξατε τη ζωή μου πιο πολύ». Δεν υπήρχε κανείς που να είπε: «Έγινα άλλος άνθρωπος». Πάρα πολλοί μου είπαν, ότι κλόνισα τις πεποιθήσεις και τις ιδέες τους. Αν όμως ένα τόσο μικρό βιβλίο κατάφερε να κάνει αυτό το πράγμα, τότε μου άξιζε το ψωμί που έβγαλα.
.

Ε: Πως θα χαρακτηρίζατε την σύγχρονη εβραϊκή λογοτεχνία;
.
Α: Βλέπω την παγκόσμια λογοτεχνία σαν μια ορχήστρα και την εβραϊκή σαν ένα σημαντικό και ιδιαίτερο μουσικό της όργανο. Γιατί, αυτή η λογοτεχνία, προέρχεται από μια από τις πλουσιότερες λογοτεχνικές και πολιτιστικές παραδόσεις του κόσμου. Ταυτόχρονα, δεν είναι τα θέματα ή τα μηνύματα αυτά που παίζουν τον καθοριστικό ρόλο, αλλά η ίδια η γλώσσα. Θεωρώ, ότι η αναγέννηση της σημερινής εβραϊκής γλώσσας αποτελεί ένα από τα πλέον συναρπαστικά φαινόμενα της σύγχρονης εποχής.
.
Ε: Τι εννοείτε;
.

Α: Ως γλώσσα καθημερινής συναναστροφής, τα Εβραϊκά αναδημιουργήθηκαν πριν 120 χρόνια. Σήμερα τα μιλούν αρκετά εκατομμύρια άνθρωποι. Δεν υπήρξα ποτέ σωβινιστής σε ό, τι αφορά τη χώρα μου, όμως είμαι, όταν πρόκειται για τη γλώσσα και τη λογοτεχνία μου. Θεωρώ, ότι αυτό που σήμερα συμβαίνει με την εδώ λογοτεχνική σκηνή, είναι συναρπαστικό: Κάθε λογοτεχνική τάση, κάθε μόδα, κάθε παράδοση αντιπροσωπεύεται και στην σύγχρονη εβραϊκή λογοτεχνία.
.
Ε: Παίζουν τα ίδια τα Εβραϊκά κάποιο συγκεκριμένο ρόλο σε αυτό;
.
Α: Τα σύγχρονα Εβραϊκά αποτελούν ένα θαυμαστό όργανο, γιατί διαθέτουν πολλούς χώρους αντήχησης: ανοικτούς, λησμονημένους, υπόγειους, τεμνόμενους. Είμαι της γνώμης, ότι τα σύγχρονα Εβραϊκά έχουν πολλά κοινά με τα Αγγλικά του Σαίξπηρ. Είναι μια γλώσσα, η οποία εξελίσσεται – κάποιες φορές εκρηκτικά, όπως ένα ηφαίστειο. Μέσα της εισρέουν πολλές λέξεις, φράσεις, επιρροές από άλλες γλώσσες. Απόδειξη, λοιπόν, ότι αποτελούν μια δημιουργική γλώσσα.
.
Ε: Ας επιστρέψουμε όμως και πάλι στην κατάσταση του σημερινού κράτους, εβδομήντα χρόνια την ίδρυσή του. Όπως γράφει ο ιστορικός Τομ Σέγκεφ για τον πρώτο πρωθυπουργό του Ισραήλ, Νταβίντ Μπεν Γκουριόν, πρόσφατη βιογραφία του, αυτός πίστευε ήδη από το 1919, ότι δεν θα μπορούσε ποτέ να υπάρξει ειρήνη μεταξύ Εβραίων και Αράβων στην Εγγύς Ανατολή.
.
Α: Δεν νομίζω, ότι υπάρχει περίπτωση ο Μπεν Γκουριόν να έχει πει «ποτέ». Ήταν πολύ έξυπνος, για να του έχει ξεφύγει κάτι τέτοιο. Αυτό που θα έχει σίγουρα πει είναι: «Όχι στο εγγύς μέλλον, όχι χωρίς τεράστιες προσπάθειες». Και είχε δίκιο. Η ζωή μου εδώ μού δίδαξε, ότι οι λέξεις «ποτέ» ή «για πάντα» περιγράφουν ένα χρονικό διάστημα μεταξύ έξι μηνών και τριάντα χρόνων.
.
Ε: Μπορείτε να γίνετε πιο σαφής;
.
Α: Αν μου έλεγε κανείς, όταν ήμουν νέος, ότι κάποια μέρα θα πήγαινα στην Αίγυπτο έχοντας αιγυπτιακή βίζα στο ισραηλινό μου διαβατήριο, ή ότι θα επισκεπτόμουν την Ιορδανία με ιορδανική σφραγίδα, θα αντέτεινα: «Ας μην υπερβάλουμε. Ίσως αυτό να το ζήσουν τα παιδιά ή τα εγγόνια μας. Κάτι τέτοιο θέλει χρόνο». Ωστόσο, από τότε, έχω επισκεφθεί αρκετές φορές την Αίγυπτο και την Ιορδανία.
.
Ε: Εσείς ο ίδιος αγωνίζεστε εδώ και δεκαετίες για μια ειρήνη με τους άραβες γείτονες. Ελπίζετε ακόμα, ότι μια μέρα θα μπορούσε να γίνει πραγματικότητα;
.
Α: Δεν ξέρω, πόσο σύντομα θα συνάψουν ειρήνη οι Ισραηλινοί με τους Άραβες. Είμαι καλός στο να περιγράφω τον χθεσινό καιρό, όχι τον αυριανό. Είμαι όμως σίγουρος, ότι θα το κατορθώσουμε πιο γρήγορα από οι Ευρωπαίοι. Δεν θα χρειαστούμε 2000 χρόνια, αλλά πολύ λιγότερα – ελπίζω τουλάχιστον. Επιτρέψτε μου να σας θυμίσω, ότι η Ευρώπη χρειάστηκε χιλιάδες χρόνια αιματοχυσιών και σφαγών, εθνικών εκκαθαρίσεων και διερευνήσεων, για να φθάσει στην σχετική σταθερότητα των ημερών μας. Λέω «σχετική», γιατί ενώ εμείς εδώ μιλάμε, σκοτώνονται άνθρωποι στην Ουκρανία και σε άλλες περιοχές της Ευρώπης.
.
Ε: Η ισραηλινή κοινωνία είναι σήμερα πιο διχασμένη απ΄ό, τι ποτέ στο παρελθόν. Μήπως πρέπει πρώτα να κλείσουν ειρήνη οι Ισραηλινοί μεταξύ τους;
.
Α: Δεν επιθυμώ ειρήνη ανάμεσα στις πολιτικές παρατάξεις. Αυτό που επιθυμώ είναι η απουσία βίας. Η οργή, η διαφωνία, η ασυμφωνία, οι πνευματικές, ηθικές και πολιτικές αντιπαραθέσεις είναι καλές. Δημιουργούν το καλύτερο κλίμα για την ύπαρξη δημιουργικότητας και πολιτιστικής ανάπτυξης. Προς Θεού, δεν θα ήθελα να γίνει το Ισραήλ ένα αγγελικό κράτος. Αγαπώ τους εχθρούς και τους αντιπάλους μου. Αγαπώ τις αντιφάσεις και τις αντιθέσεις. Όσο οι διαφορές εκφράζονται χωρίς βία, μπορώ να συμβιώνω μαζί τους – και μάλιστα να τις απολαμβάνω.
.
Ε: Άρα, μπορεί κάποιος να πει, ότι πριν 70 χρόνια δεν πραγματοποιήθηκε ένα όνειρο…
.
Α: Τα όνειρα δεν γίνονται αληθινά. Γιατί αν εκπληρωθούν, εξανεμίζονται και, μερικές μάλιστα φορές, μας απογοητεύουν. Αυτό δεν ισχύει μόνο για το Ισραήλ ή τον Σιωνισμό, αποτελεί την φύση του ονείρου. Αυτή η χώρα δημιουργήθηκε από το όνειρο για επιβίωση. Δεν κατάφερε να αντιπροσωπεύσει τις αντιλήψεις της γενιάς των ιδρυτών της. Για να διατηρήσει κάποιος το όνειρό του αψεγάδιαστο, ρόδινο και φρέσκο, δεν πρέπει να το πραγματοποιήσει ποτέ.

**

(Δημοσιεύθηκε στην γερμανόφωνη ελβετική εφημερίδα Neue Zürcher Zeitung, 14.05. 2018 )