Α΄ Μέρος:
http://www.poiein.gr/archives/9016/index.html

Β΄ Μέρος: http://www.poiein.gr/archives/9061/index.html.

Το αληθινό έργο ενός Ποιητή είναι μια Μουσική που βγαίνει τώρα, για ν’ ακουστεί ύστερα από χρόνια.

Ν. Λ., 1911

1.

Ας επανέλθουμε στις, λίγο πολύ, άγνωστες ή γνωστές για τους λίγους και άγνωστες για τους πολλούς μελοποιήσεις του Ν. Λαπαθιώτη. Όχι στα 15 ανέκδοτα τραγούδια που καταγράφηκαν στον Β΄ κατάλογο – όπως και το 19α από τον Α΄, ή στα 16 από τα πολλαπλά μελοποιημένα ποιήματα πλην όμως ανέκδοτα τραγούδια από τον Γ΄, αλλά σ’ εκείνα για τα οποία συντρέχουν όχι μόνο βάσιμες αλλά κι ελπιδοφόρες ενδείξεις για την ύπαρξή των, καρποφόρες. Στην κατηγορία αυτή εμπίπτουν τραγούδια σε στίχους του ποιητή που, είτε έχουν εκδοθεί ή ερμηνευθεί ζωντανά είτε όχι, δεν ήταν εφικτός ο πλήρης εντοπισμός των. Μια πρώτη ομάδα αναφέρεται στα παρακάτω.

. Εξακριβωμένη είναι η κυκλοφορία ενός cd με τον τίτλο: «Γιάννης Νικολάου και η μπάντα του δρόμου», Vinilio Music, 2004. Ένα από τα τραγούδια βασίζεται σε στίχους του ποιητή. Άγνωστο ποιο είναι και ποιον από τους καταλόγους εμπλουτίζει, Α΄ ή Γ΄. Πρόκειται για το 86ο τραγούδι σε ποίηση Ν. Λαπαθιώτη.

http://www2.rizospastis.gr/wwwengine/story.do?id=2284450&publDate=2004-04-25%2000:00:00.0

1β. Το καλοκαίρι του 2009, ο συνθέτης Δημήτρης Παπαδημητρίου έδωσε μια συναυλία στο Ηρώδειο με τον τίτλο «Όσο υπάρχουν Αχαιοί». Στο δεύτερο μέρος της, μεταξύ των ανέκδοτων μελοποιημένων ποιημάτων που ακουστήκαν για πρώτη φορά δημόσια, ένα ήταν του ποιητή. Άγνωστο ποιο είναι και ποιον από τους καταλόγους εμπλουτίζει, Β΄ ή και Γ΄. Πρόκειται για το 87ο τραγούδι σε ποίηση Ν. Λαπαθιώτη.

http://efmag.blogspot.com/2009/06/blog-post_19.html

1γ. Απομένουν επίσης 17 από τις 26 μελοποιήσεις των δύο εκ των τριών πρώην «Συνθετικών» (1985–1993), Αποστόλη και Διονύση Αυγερινού, που έγιναν το 1999 και επεξεργάζονται σήμερα εκ νέου. Από το σύνολο, θα επιλεγούν τουλάχιστον οι μισές για τη νέα τους δουλειά. Επίσης, χάρη στην πρώιμη και πολυπληθή αυτή μελοποίηση, πιθανόν να υπάρξουν σχετικές ανακατατάξεις στον Β΄ και Γ΄ κατάλογο, αν και τούτο εξαρτάται βέβαια από πολλούς παράγοντες.

http://www.myspace.com/synthetiki

1δ. Ευχάριστες πρόσφατες εκπλήξεις ήταν δύο: 1) Αφενός μια καλοκαιρινή παράσταση στην Πάτρα με 11 μελοποιημένα ποιήματα του Ν. Λαπαθιώτη, η οποία θα αναφερθεί λεπτομερώς παρακάτω, και αφετέρου 2) Η μελοποίηση ενός σατιρικού στιχουργήματός του, πολιτικού περιεχομένου, που κυκλοφόρησε διαδικτυακά το φθινόπωρο, λίγο πριν τις Aυτοδιοικητικές εκλογές 2010.

Πρόκειται για το Πολιτικόν Δελτίον (Η χώρα μας την κρίσιμον περίοδον διέρχεται·), γραμμένο στις 14-6-1922. Μουσική – Ερμηνεία: Δημήτρης Αβυδηνός. Υπάρχουν κάποιες μικρές αλλαγές, για λόγους επικαιρότητας, στους στίχους του ποιητή. Πρόκειται για το 53ο ποίημα του Ν. Λαπαθιώτη που μελοποιείται και το 88ο τραγούδι.

http://www.musicwave.gr/el/members/member_info.asp?cat_id=2&id=3899

2.

Στο Β΄ μέρος, στον Γ΄ κατάλογο, αναφέρθηκε ήδη μία θεατρική παράσταση στην Πάτρα, που εμπλουτίστηκε με 3 τραγούδια σε ποίηση Ν. Λαπαθιώτη (Γ11γ, Γ15β, Γ19β). Επομένως, μια δεύτερη ομάδα τραγουδιών προέρχεται από τις θεατρικές παραστάσεις που έγιναν τα τελευταία 10 χρόνια και είχαν ως, άμεσο ή έμμεσο, περιεχόμενο τον ποιητή και το έργο του. Αυτές είναι 7. Πρέπει να προσθέσουμε και 2 μουσικές εκδηλώσεις που έγιναν, περιέχοντας και μελοποιημένη ποίησή του. Όλες κατατάσσονται χρονολογικά.

2α. “Σταγόνα στα γόνατα”, 2001.

7 συνολικά τραγούδια συνόδευαν την παράσταση μουσικά. Άγνωστο πόσα αναλογούν αποκλειστικά σε στίχους του ποιητή. Τη μουσική έγραψε ο Φίλιππας Τσαλαχούρης.

http://mousikopanorama.blogspot.com/2008/02/blog-post_17.html

http://news.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_civ_2_5/05/01_I7064167=I7064167=%7C01&01-0501!cod50501$28533.html

2β. Ελληνική ποίηση του 20ου αιώνα: “Αυτό που δεν τελειώνει”, 2004.

Μεταξύ των 29 ποιητών και των 33 ποιημάτων που παρουσιάστηκαν τελικά, ήταν και ο Ν. Λαπαθιώτης. Συμμετείχε με το ποίημά «Στο κέντρο το νυχτερινό». Τη μουσική έγραψε ο Νίκος Πλάτανος. Δεν είναι η πρώτη χρονολογικά μελοποίηση του συγκεκριμένου ποιήματος.

http://www.nt-archive.gr/playDetails.aspx?playid=38

http://www.e-go.gr/timeout/article.asp?catid=18205&subid=2&pubid=113154

2γ. “Το παράπονο του νεκροθάπτου”, 2006.

Το διήγημα του Ε. Ροΐδη, εκτός από ταινία έγινε και μια νεότερη θεατρική παράσταση στην Πάτρα. Καλλιτεχνική διεύθυνση – σκηνοθεσία Διονύσης Βούλτσος. Μουσική Γιώργος Δίπλας. Τα 3 ποιήματα: «Στο κέντρο το νυχτερινό», «Αγάπης πόθοι» και «Μακριά», μελοποιημένα, υποστήριζαν την παράσταση μουσικά. Τα δύο πρώτα δεν μελοποιούνται πρώτη φορά, σε αντίθεση με το τρίτο.

http://www.gowest.gr/index.php?option=com_content&task=view&id=2562&Itemid=1926

Αν οι 3 αυτές, μέχρι τώρα, θεατρικές παραστάσεις έχουν έμμεση σχέση με τον Ν. Λαπαθιώτη, αναφερόμενες περισσότερο στην ποίησή του, οι επόμενες διαφέρουν σημαντικά, μιας και κατά κανόνα ο ποιητής πρωταγωνιστεί.

2δ. “Καρδιά με κόκαλα: Βίος & πολιτεία του ποιητή Ν. Λαπαθιώτη”, 2006.

Η παράσταση δόθηκε στο ερειπωμένο σπίτι του ποιητή, στα Εξάρχεια, γωνία Κουντουριώτη & Οικονόμου, στις παρυφές του λόφου του Στρέφη. Τη μουσική έγραψε ο Χρήστος Κανελλόπουλος. Εντελώς άγνωστο αν υπήρξαν νέες μελοποιήσεις του ποιητή, ή απλώς διάφοροι μεμονωμένοι στίχοι του από ποιήματα επενδυμένοι μουσικά, π.χ. “Μια περηφάνια με στυλώνει.”

http://poeticanet.com/news.php?subaction=showfull&id=1154965192&archive=&start_from=&ucat=11&show_cat=11

http://www.youtube.com/watch?v=3PZ6V8BMk5g

2ε. “Μόλις θυμούμαι πια τους ποιητές”, 2008.

Ειδικά όσον αφορά τον ποιητή, επρόκειτο για δραματοποίηση τής συνάντησής του με τον Καβάφη, στην Αλεξάνδρεια, στην αρχή του 1917. Τη μουσική έγραψε η Σωτηρία Κολόζου. Υπάρχει βάσιμη πιθανότητα ότι το ποίημα «Είναι ψυχές» (Β14) ανήκει στα μελοποιημένα. Πρόκειται για το 88ο τραγούδι σε ποίηση Ν. Λαπαθιώτη.

http://www.theaterinfo.gr/theatrenews/press/2008/02/17/index.html

2στ. Rodokanakis Rediscovered 1908 – 2008: Το βυσσινί τριαντάφυλλο, 2008.

Ο πρωταγωνιστής περιφέρεται με μια νεκροφόρα, τραγουδώντας Ν. Λαπαθιώτη και Κ. Χρηστομάνο. Τη μουσική έγραψε ο Κώστας Δαλακούρας. Άγνωστο αν πρόκειται για κάποια από τα ήδη γνωστά μελοποιημένα ποιήματα – μήπως μουσικώς διασκευασμένα; ή για νέες μελοποιήσεις ποιημάτων του, ακόμη και πολλαπλές.

http://www.politismospolitis.org/archives/857

http://www.youtube.com/watch?v=JM3kQRzyVCA

Έγιναν άλλες 2 εκδηλώσεις (όχι αποκλειστικά για τον ποιητή), που δεν είναι αμιγώς θεατρικές αλλά κυρίως μουσικές παραστάσεις, που συνδυάζουν διάφορα στοιχεία και μορφές τέχνης, πολυσύνθετες:

2ζ. Θάνος Ανεστόπουλος, Κύτταρο live, 4-10-2009.

Ο πρώην συνθέτης και τραγουδιστής του συγκροτήματος «Διάφανα Κρίνα», παρουσίασε τη νέα του δουλειά: «Οι ποιητές γυμνοί τραγουδάνε». Μεταξύ των μελοποιημένων είναι και ο Ν. Λαπαθιώτης. Ήδη, από το 2001 ήταν γνωστή η μελοποίηση του ποιήματος «Εκ βαθέων» – δηλαδή το Γ5β τραγούδι. Η δουλειά του μουσικού εμπλουτίστηκε και με το ποίημα «Η ψυχή μου» – δηλαδή το Α37 νέο τραγούδι του. Η συναυλία επαναλήφθηκε κάμποσες φορές στην πρωτεύουσα, αλλά και εκτός Αθηνών.

http://www.myspace.com/mariatheophilou/blog/534542053

http://www.youtube.com/watch?v=DeICu4_Xx7c

2η. “Οι καταραμένοι ποιητές της πλατείας”, Κύτταρο live, 4-11-2009.

Άγνωστο είναι, αν στην πολυσύνθετη εκδήλωση για τους «καταραμένους» ποιητές της πλατείας Εξαρχείων (Νικόλα Άσιμο, Παύλο Σιδηρόπουλο, Κατερίνα Γώγου και Ναπολέοντα Λαπαθιώτη), που επαναλήφθηκε κάμποσες φορές στην πρωτεύουσα, αλλά περιόδευσε και εκτός Αθηνών ανά την Ελλάδα, άγνωστο εξακολουθεί να παραμένει το γεγονός, αν ο Γιάννης Λίνας και οι Σχοινοβάτες έκαναν νέες ή πολλαπλές μελοποιήσεις ποιημάτων του Ν. Λαπαθιώτη.

http://www.neolaia.gr/2010/02/24/mousiki-parastasi-oi-kataramenoi-tis-plateias-2010

http://www.youtube.com/watch?v=VWEUCfOFKl0

2θ. “Ένα τραγούδι μακρινό”, 5-7-2010

Η τελευταία μέχρι τώρα θεατρική παράσταση δόθηκε στην Πάτρα, πάλι, στις αποθήκες του ΟΣΕ με τα αποσυρμένα βαγόνια, ενταγμένη στο πρόγραμμα εκδηλώσεων του Φεστιβάλ της πόλης. Η μελοποίηση των ποιημάτων και η δραματοποίηση των κειμένων έγιναν από τον Γιώργο Δίπλα. Τα 11 ποιήματα του Ν. Λαπαθιώτη: «Γιατί;», «Ένα τραγούδι μακρινό», «Τοπίο χειμωνιάτικο», «Νυχτερινό ΙΙ», «Ερωτικό», «Το παλιό μας το τραγούδι», «Voglein’s Abendlied», «Λευκές ψυχούλες», «Αγάπης πόθοι», «Η φωνή» και «Μακριά» – δηλαδή τα ανέκδοτα τραγούδια: Β10, Β11, Β12, Γ2ε, Γ4β, Γ6β, Γ12γ, Γ13β, Γ15β, Γ16β και Γ19β, συνόδευαν μουσικά την παράσταση. Άγνωστο αν στις παλιότερες μελοποιήσεις του Γιώργου Δίπλα προστέθηκαν νέες.

http://www.thebest.gr/news/index/viewStory/21340

http://www.youtube.com/watch?v=g8kwafhL8y8

3.

Μια τρίτη ομάδα τραγουδιών αφορά την κλασική μουσική – τομέας που θίγεται και ερευνάται στοιχειωδώς, για πρώτη φορά. Προς το παρόν έχουν εντοπιστεί 4 συνθέτες – ο ένας προπολεμικός.

3α. Χαράλαμπος Κανάς

Σύμφωνα με την πληροφορία του συνθέτη, έχουν μελοποιηθεί τα ποιήματα «Στο κέντρο το νυχτερινό» και, για πρώτη φορά, το «Ανάμνηση» (Μια νύχτα που βαδίζαμε στην τύχη, / σε μι’ άκρη του μεγάλου λιμανιού). Γ 29-8-1933.

Και τα δύο ανήκουν σ’ έναν «Κύκλο τραγουδιών σε ποίηση Κ. Π. Καβάφη, Ν. Λαπαθιώτη, Κ. Καρυωτάκη», για μεσαία φωνή και πιάνο. Έργο I, 1975-77, το οποίο δεν έχει εκτελεστεί και είναι ανέκδοτο.

Επισημαίνεται ότι η μελοποίηση του πρώτου ποιήματος προηγείται, χρονικά, από τις άλλες 3 (Β3α, Γ11β, Γ11γ). Όσον αφορά το δεύτερο, πρόκειται για το 54ο ποίημα που μελοποιείται και τα υπ’ αρ. 89ο & 90ο τραγούδια.

http://www.musipedia.gr

http://www.greek-music.net/kanas.htm

3β. Χαράλαμπος Καρούσος

Σύμφωνα με την πληροφορία του συνθέτη, έχει μελοποιηθεί, για πρώτη φορά, το ποίημα «Νυχτερινό I» (Μονάχη, η φλόγα του κεριού μου, / κι απέναντί μου, στο τραπέζι). Δ Δεκέμβριος 1907.

Έργο για Συμφωνική Ορχήστρα και Μικτή Χορωδία, 1994, το οποίο δεν έχει εκτελεστεί και είναι ανέκδοτο. Πρόκειται για το 55ο ποίημα που μελοποιείται και το 91ο τραγούδι.

http://www.charalamposkarousos.gr

3γ. Μαρία Στούπη

Μεταξύ των ποιητών που μελοποίησε πάνω σε μοτίβα από την ελληνική παράδοση (πολυφωνικά τραγούδια πάνω στις 5φθογγες κλίμακες της Ηπείρου), είναι και ο Ν. Λαπαθιώτης. Άγνωστο ποιο ή ποια ποιήματά του και πότε μελοποιήθηκαν, όπως και ποιοι κατάλογοι εμπλουτίζονται.

http://www.ioannina-art.gr/index.php?q=el/node/307

http://www.giannena-e.gr

3δ. Μενέλαος Παλλάντιος

Ο συνθέτης μελοποίησε 40 τραγούδια, πάνω σε στίχους Ελλήνων ποιητών, για φωνή και πιάνο. Μεταξύ αυτών εντοπίστηκαν «3 τραγούδια σε ποίηση Ζ. Παπαντωνίου, Λ. Μαβίλη και Ν. Λαπαθιώτη», 1936.

Πρόκειται για το ποίημα «Νυχτερινό», χωρίς να έχει εξακριβωθεί ακόμα αν είναι το I (Μονάχη η φλόγα του κεριού μου), ή το II (Ένα φεγγάρι πράσινο, μεγάλο). Πάντως, ανεξάρτητα από το ποιο από τα δύο είναι, πρόκειται για την πρώτη χρονολογικά μελοποίησή του και στις δυο περιπτώσεις. Ανήκει μάλιστα στην προπολεμική περίοδο των μελοποιήσεων του ποιητή, μιας και είναι η δεύτερη που εντοπίστηκε μέχρι τώρα. Πρόκειται για το 92ο τραγούδι.

http://el.wikipedia.org

Επιλεγόμενα

Ο Ναπολέων Λαπαθιώτης διέθετε τις βασικές μουσικές γνώσεις, δεν τις εξάσκησε όμως συστηματικά στην πορεία, ώστε να φαντάζει ανεπαρκής μουσικός. Όλη τη μουσική αίσθησή του τη διοχέτευσε αφειδώς στη γραφή του. Από τα παιδικά του χρόνια πήρε μαθήματα πιάνου με την Αθηνά Σερεμέτη. Υπάρχουν σχετικές μαρτυρίες για το πόσο συγκλονιζόταν παίζοντας πιάνο, είτε δικά του κομμάτια είτε άλλων. 154 μουσικές συνέθεσε –ακριβώς όσες και το επίσημο σώμα της Καβαφικής ποίησης– οι οποίες, σύμφωνα με μιαν από τις τελευταίες επιθυμίες του εκλιπόντα, αξιολογήθηκαν μουσικά από τη Σοφία Σπανούδη. [1]

Επομένως, το πρώτο εύλογο ερώτημα που τίθεται, αυθόρμητα και αγωνιωδώς, είναι: Τι απέγιναν αυτές οι 154 μουσικές συνθέσεις του Ν. Λαπαθιώτη; Επιπλέον, για να προχωρήσουμε λίγο παραπέρα, και το δεύτερο ερώτημα προκύπτει ανεμπόδιστα: Μήπως σ’ αυτές τις 154 μουσικές του συνθέσεις υπάρχουν και δικά του ποιήματα μελοποιημένα;

Δεδομένου του γεγονότος ότι η μέχρι τώρα έρευνα απέδωσε 2 μονάχα προπολεμικές μελοποιήσεις του, σε αντίθεση με τις μεταπολεμικές οι οποίες και άφθονες είναι και λεπτομερέστατα καταγραμμένες, επιβάλλεται η διερεύνηση των προπολεμικών μελοποιήσεων του Ν. Λαπαθιώτη – ιδίως όσων έγιναν ενόσω ζούσε ο ποιητής. Ο τομέας αυτός παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον, είναι πολύ προκλητικός και δελεαστικός, μιας και τα στοιχεία δεν είναι πάντοτε επεξεργασμένα κατά τον προσήκοντα τρόπο αλλά ούτε και τόσο εύκολα προσιτά.

Η έρευνα, λοιπόν, του προπολεμικού διαστήματος μελοποιήσεων του Ν. Λαπαθιώτη πρέπει να κινηθεί, σαφώς, προς δυο βασικές κατευθύνσεις – αντίθετες διαμετρικά, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ο ερευνητής (που κάποιες φορές πρέπει να αισθάνεται Ηρακλής), έχει να διαλέξει μεταξύ του δρόμου της Αρετής ή της Κακίας. Έχουμε να κάνουμε με μουσική οπότε, δεδομένου πως με τις 154 συνθέσεις του ο Λαπαθιώτης υπηρέτησε διάφορα είδη (κλασική, ελαφρά, πομπώδη κλπ.), ο ένας δρόμος οδηγεί στο ελαφρύ τραγούδι του Μεσοπολέμου.

Ήδη υπάρχει το «Ταγκό της Νοσταλγίας» (1935) – δηλαδή το Α1 τραγούδι σε δικούς του στίχους, μελοποιημένο από τον Μ. Μερτίκα, ενώ συντρέχουν και αποχρώσες ενδείξεις για ένα άλλο ταγκό σε στίχους Moreas. Συνεπώς, ο πρώτος ειδολογικός δρόμος μουσικής είναι εκείνος της επιθεώρησης και της οπερέτας, χωρίς να αποκλείονται συγχρόνως άλλα μεμονωμένα τραγούδια σε δικά του λόγια, π,χ. κάποιοι άτιτλοι στίχοι του ή κάτι άλλο.

Ο δεύτερος δρόμος που πρέπει να ακολουθήσει η συγκεκριμένη έρευνα είναι, επίσης, προδιαγεγραμμένος αν και διαφορετική εντελώς η πορεία του. Ο ερευνητής βαδίζει πια σε άλλα μονοπάτια, πιο σκοτεινά και δύσβατα κάπως. Οι νυχτερινές περιπλανήσεις του ποιητή στις λαϊκές γειτονιές της Αθήνας και του Πειραιά, οι παρέες του με απλά νεαρά παιδιά, εργατικά, και η ατέρμονη ερωτική, απελπιστική αναζήτηση τού ιδανικού, η άκρως αισθαντική, φευγαλέα και πλανεμένη ψυχή του, οι μάγκες, οι τεκέδες, το κοινωνικό περιθώριο και άλλες παράμετροι, ανοίγουν νέους ορίζοντες. Η Σοφία Σπανούδη μίλησε, ήδη, για «κακόβουλες μουσικές σελίδες» του Ν. Λαπαθιώτη – εννοώντας τα «χασικλίδικα» και τα «χασάπικα» τραγούδια που έγραψε.

Εξάλλου, σύμφωνα και με μιαν άλλη μαρτυρία: «Λέγεται ότι στο καφενείο του Μπάτη σύχναζε και ο ποιητής Ναπολέων Λαπαθιώτης, ο οποίος έδωσε πολλά ποιήματά  του  στους ρεμπέτες της εποχής να τα μελοποιήσουν. Όμως τα τραγούδια  δεν τα εξέδωσε  ποτέ ο Λαπαθιώτης, γι’  αυτό δεν μπορούμε  να ξέρουμε ποια είναι  δικά του.» Επομένως, μιας και ο Ηλίας Πετρόπουλος στην οικεία «Ανθολογία» του δεν αναφέρει το Ν. Λαπαθιώτη ως συνθέτη ή στιχουργό, ο άλλος ειδολογικός μουσικά δρόμος, θέλοντας και μη, αναπόφευκτα, είναι ο ρεμπέτικος. [2]

Απόλλων και Διόνυσος, λοιπόν, ο Ν. Λαπαθιώτης – όχι μόνο ποιητικά αλλά και μουσικά. Τέλος, ας διορθωθεί τώρα ένα παλιότερο λάθος μου στις μελοποιήσεις του. Το Α9 τραγούδι με τον τίτλο: «Τ’ όμορφο νησί», δεν είναι στίχοι του ποιητή. Επομένως, συνοψίζοντας, έχουμε και λέμε. Μέχρι σήμερα, 31-10-2011, ημερομηνία γέννησης του Ν. Λ. μετά από 123 χρόνια – αλλά και δυο μήνες και μια εβδομάδα, πριν συμπληρωθούν 68 χρόνια από τον θάνατό του, 54 (+7) ποιήματά του έχουν μελοποιηθεί και προέκυψαν 91 τραγούδια, από τα οποία τα 32 είναι ανέκδοτα. Είθε λοιπόν να κυκλοφορήσουν σύντομα και το πέρασμα του χρόνου θα φέρει νέα. Επιβάλλεται τελικά αυτός ο δρόμος, ο ρεμπέτικος, μιας και η πλειοψηφία των 91 τραγουδιών που υπάρχουν σε στίχους του ποιητή, τα περισσότερα ανήκουν στο είδος της έντεχνης μουσικής.

ΥΓ.

Το σκίτσο του ποιητή, στο Α΄ μέρος, φιλοτεχνήθηκε από τον Pazzi στους παρισινής «Ζουρνάλ» και δημοσιεύτηκε στο αφιέρωμα του περιοδικού «Νέα Σύνορα», τεύχος 7, Ιούλιος–Σεπτέμβριος 1970. Η βινιέτα του ποιητή, στο Β΄ μέρος, φιλοτεχνήθηκε από τον Ε. Μήλλα και δημοσιεύτηκε στο αφιέρωμα του παραπάνω περιοδικού, τεύχος 6, Απρίλιος–Ιούνιος 1970. Το σκίτσο του ποιητή, στο Γ΄ μέρος, φιλοτεχνήθηκε από τον Δημήτρη Μεζίκη και βρέθηκε στα κατάλοιπα του ποιητή. Τέλος, οι νότες που κοσμούν τη μελέτη συντέθηκαν από τον Ν. Λαπαθιώτη και δημοσιεύθηκαν στη νουβέλα του «Το τάμα στους Ανθούλας» που εκδόθηκε σε βιβλίο, με την επιμέλεια του Γιάννη Παπακώστα, από στους εκδόσεις Λιβάνη το 2007. Τα δυο σκίτσα με μουσικό θέμα είναι του ποιητή.

Ευχαριστίες
οφείλονται, καταρχάς, στην αμέριστη συμβολή: α) των συνθετών Ανδρέα Α. Αρτέμη, Γιώργου Δίπλα, Χαράλαμπου Κανά, Χαράλαμπου Καρούσου, Γιώργου Κομνά, Γιώργου Λουτσέτη, Δημήτρη Μαραμή, Λεωνίδα Μαριδάκη, Πέτρου Μαυρόπουλου, καθώς και στους πρώην «Συνθετικούς», Αποστόλη και Διονύση Αυγερινό· β) στην τραγουδίστρια Μελίνα Κανά και στον Μιχάλη Γελασάκη· αλλά και γ) των φίλων Λευτέρη Ντουράκη (έστω και απών πια), και Νίκου Σαραντάκου. Οι πληροφορίες που προσέφεραν όλοι ήταν πολύ σημαντικές, δίχως αυτές η μελέτη τούτη θα ήταν σίγουρα φτωχότερη.

Ευχαριστίες οφείλονται, επίσης, σε όλους τους επώνυμους, ανώνυμους ή ψευδώνυμους του διαδικτύου – ιδιαίτερα στον Νίκο, http://www.tragoudopoios.gr, και στα παιδιά από http://www.artu.gr, και στον σχολιογράφο του Ποιείν «περιηγητή», που με τις αναρτήσεις και τα σχόλιά των συνέβαλαν αποφασιστικά στην περαιτέρω έρευνα και ανάπτυξη του θέματος. Ευχαριστίες, τέλος, οφείλονται στους Διόσκουρους του Ποιείν, Σωτήρη Παστάκα και Σπύρο Αραβανή, που για μιαν ακόμη φορά φιλοξενούν στην αρένα στους την εμμονή μου στον ποιητή και το έργο του.

Το διαδίκτυο, βέβαια, είναι ένα παλίμψηστο. Αυτό που υπάρχει σήμερα, αύριο μπορεί να λείπει και μεθαύριο να εμφανιστεί ξανά. Αυτό όσον αφορά τις διευθύνσεις για την ακρόαση κάποιων μελοποιημένων ποιημάτων του Ν. Λαπαθιώτη που αναφέρθηκαν, ή για κάποιες άλλες παραπομπές. Οι όποιες υποδείξεις, διορθώσεις και προσθήκες στους καταλόγους και στα σχόλια είναι ευπρόσδεκτες.

Α. Β. Στρατής


[1] Βλ. Σοφία Κ. Σπανούδη, Ο Λαπαθιώτης συνθέτης, Περιοδικό «Καλλιτεχνική Ελλάδα», 1945. « […] Μια θλίψη απέραντη αναδίνεται από τα πεντάγραμμα που χάραξε απάνω τους το χέρι του ποιητή τόσες νότες με τόση αισθητική φροντίδα, τόσο μάταιη – αλίμονο! – κι ανίκανη ν’ αναπληρώσει τη δημιουργική πνοή. Στο διάβασμά τους αναπολούσα παράξενα ψυχικά τοπία – νερά του βάλτου, ακύμαντα, σκοτεινά, που σκέπαζαν την επιφάνειά τους όλο κιτρινισμένα φύλλα άπνοα και νεκρολούλουδα μαραμένα. 154 συνθέσεις, οι περισσότερες γραμμένες για τραγούδι με πιάνο και πιάνο σόλο. Λίγες γραμμένες για μικρή συμφωνική ορχήστρα. Σ’ όλες αυτές τις σελίδες προβάλλει ένας ερασιτεχνισμός γεμάτος σεμνότητα και μετριοφροσύνη, με μια ιδιότυπη ευγενική σφραγίδα. Ο Λαπαθιώτης και στις κακόζηλες ακόμα σελίδες του –“χασικλίδικα”, “χασάπικα – δείχνει πως είναι πλασμένος για ν’ αντικρίζει μόνο τις ομορφιές της ζωής, δείχνει πώς οι ασχήμιες της ματώνουν την αισθαντική ψυχή του.

Ο Λαπαθιώτης δεν είναι μουσικά καταρτισμένος. Στις συνθέσεις του βλέπεις φανερά την αγνή καλλιτεχνική του φύση να κλυδωνίζεται μέσα σ’ αντίποδες. Στη θλιβερή αυτή διαμάχη ο ποιητής είναι βασικά νικημένος, αφού του λείπει κάθε μουσικός εξοπλισμός. Η γραφή του δεν είναι συνειδητοποιημένη. Ορισμένα πράματα, πολύτιμα και διαλεχτά, περνούν φευγαλέα μέσα από τα χέρια του. Η μελωδία του δεν έχει χαρακτηριστικό βάδισμα ούτε πλαστικές καμπύλες. Οι τονικότητές του είναι αμφίβολες, οι συγχορδίες του μαρτυρούν ξεπερασμένες κοινότοπες τεχνοτροπίες. Επιζητεί σ’ αυτές αναστροφές χωρίς να ξέρει να τις πραγματοποιήσει Είναι προφανές ότι μόλις σπούδασε τη στοιχειώδη αρμονία. […] Από το άλλο μέρος είναι φανερό ότι δεν παρακολουθεί τη μουσική εξέλιξη, γι’ αυτό μένει πάντα στο ρομαντικό επίπεδο της παλιάς σχολής.

Ο άκρατος ρομαντισμός είναι το καθαυτό στοιχείο του, και σ’ αυτό τον εξωθεί η πονεμένη αισθαντικότητα του ποιητή – συνθέτη. Γι’ αυτό οι τίτλοι των κομματιών του, και οι οδηγίες του για τους χρωματισμούς και την εκτέλεσή τους, αποτελούν ολόκληρη φιλολογία: Κλάμα, Ελεγεία. Αισθαντικά κι απεγνωσμένα, – Ο χορός της Σαλώμης. Υπνοβατικά και νοσηρά. – Κηδεία. Με συγκρατημένο σπαραγμό και νοσταλγία μακρινής ζωής. – Χειμώνας. Αργά, βαριά, επίσημα, με κάποιο συναίσθημα κρυερό. Συρτά, νοσταλγικά, νοσηρά. – Νυχτερίδες. Βαριά και νοσηρά σαν αντιφεγγίσματα του δειλινού σε τέλματα. – Ένας θρίαμβος απάνω σ’ έναν όλεθρο. Δραματικά, επίσημα, μοιραία. – Πλήξη και θλίψη της ζωής. Μονότονα, μουρμουριστά και σαν απελπισμένα κ.ο.κ.

Δεν μου είναι δυνατό ν’ αντιγράψω εδώ τους τίτλους όλων των 154 συνθέσεων του Λαπαθιώτη. Μέσα σ’ αυτές μέτρησα τριάντα Ελεγείες, δεκαεφτά επικήδεια Μαρς, δέκα De Profundis, εφτά τριλογίες, τρεις Συμφωνικές μικρές Σουίτες, ένα πένθιμο εμβατήριο στο θάνατο μικρού πουλιού, τρία πένθιμα Μυκηναϊκά εμβατήρια, οι κηδείες των Ατρειδών, μια προσευχή σε Σένα (γραμμένη σε ρυθμό μαρς), ένα Θούριο (Ύμνος της Δημοκρατίας), ένα άλλο Θούριο αντιπολεμικό, το τραγούδι του εργάτη, το τραγούδι της κόκκινης παντιέρας, το τραγούδι του φαντάρου, η Διεθνής (Ύμνος επάνω σε δικούς του στίχους, Ελληνικούς και Ρωσικούς), ένα Ave Maria, ένα ταγκό εμπνευσμένο από τους στίχους του Moreas “Mon ame est lasse”, ένα Stabat Mater, αρκετά Βαλς, Μπαρκαρόλλες, Σερενάτες κ. ά.

Σ’ όλες αυτές τις συνθέσεις, η ψυχή του ποιητή φανερώνεται ανώτερη και ψηλότερη από τις ψυχές άλλων μουσικών, τέλεια μυημένων στα μυστήρια κάθε τεχνικής επιστημοσύνης, τόσο μάταιης –αλίμονο– όταν λείπει το ένστιχτο και το πάθος. Μα η ψυχή αυτή είναι ασθενικιά, πονεμένη κι αδύναμη, γι’ αυτό είναι το θύμα το άοπλο κάθε συγκίνησης που τη δονεί και που είναι αδύνατο να την εξουσιάσει και να την καθοδηγήσει. Ψυχή παραδόμενη χωρίς αντίσταση στην κάθε πνοή της μοίρας. Για την άρρωστη αυτή ψυχή, κάθε προσπάθεια, κάθε ορμή, κάθε απόδραση είναι προκαταβολικά καταδικασμένη. Κάθε δυναμική εξόρμηση ναυαγεί και πνίγεται στο πέλαγος της ανημποριάς. Κάθε προσπάθεια βούλησης δημιουργικής συντρίβεται και πέφτει στην αβουλία. Μια κάποια αντίδραση φανερώνεται σπάνια μόνο σε τινάγματα και σε σπασμούς αγωνίας. Μα σύντομα επέρχεται η κατάσταση της υπνώσεως… Αυτή είναι το ψυχικό κλίμα του καλλιτέχνη που φυτοζωεί μέσα στην εγκαρτέρηση, αναμένοντας το τραγικό αύριο, την αναπόδραστη λύση της ζωής του.

 

[2] Βλ. «Τα Μέθανα και η Κορσική “γέννησαν” το Γιώργο Μπάτη» http://www.koutouzis.gr/mpatis.htm, Ευχαριστίες οφείλονται στο Νίκο Σαραντάκο για την επισήμανση του λάθους στο Α9 τραγούδι.,

1γ. Απομένουν επίσης 17 από τις 26 μελοποιήσεις των δύο εκ των τριών πρώην «Συνθετικών» (1985–1993), Αποστόλη και Διονύση Αυγερινού, που έγιναν το 1999 και επεξεργάζονται σήμερα εκ νέου. Από το σύνολο, θα επιλεγούν τουλάχιστον οι μισές για τη νέα τους δουλειά. Επίσης, χάρη στην πρώιμη και πολυπληθή αυτή μελοποίηση, πιθανόν να υπάρξουν σχετικές ανακατατάξεις στον Β΄ και Γ΄ κατάλογο, αν και τούτο εξαρτάται βέβαια από πολλούς παράγοντες.

http://www.myspace.com/synthetiki

1δ. Ευχάριστες πρόσφατες εκπλήξεις ήταν δύο: 1) Αφενός μια καλοκαιρινή παράσταση στην Πάτρα με 11 μελοποιημένα ποιήματα του Ν. Λαπαθιώτη, η οποία θα αναφερθεί λεπτομερώς παρακάτω, και αφετέρου 2) Η μελοποίηση ενός σατιρικού στιχουργήματός του, πολιτικού περιεχομένου, που κυκλοφόρησε διαδικτυακά το φθινόπωρο, λίγο πριν τις Aυτοδιοικητικές εκλογές 2010.

Πρόκειται για το Πολιτικόν Δελτίον (Η χώρα μας την κρίσιμον περίοδον διέρχεται·), γραμμένο στις 14-6-1922. Μουσική – Ερμηνεία: Δημήτρης Αβυδηνός. Υπάρχουν κάποιες μικρές αλλαγές, για λόγους επικαιρότητας, στους στίχους του ποιητή. Πρόκειται για το 53ο ποίημα του Ν. Λαπαθιώτη που μελοποιείται και το 88ο τραγούδι.

http://www.musicwave.gr/el/members/member_info.asp?cat_id=2&id=3899

2.

Στο Β΄ μέρος, στον Γ΄ κατάλογο, αναφέρθηκε ήδη μία θεατρική παράσταση στην Πάτρα, που εμπλουτίστηκε με 3 τραγούδια σε ποίηση Ν. Λαπαθιώτη (Γ11γ, Γ15β, Γ19β). Επομένως, μια δεύτερη ομάδα τραγουδιών προέρχεται από τις θεατρικές παραστάσεις που έγιναν τα τελευταία 10 χρόνια και είχαν ως, άμεσο ή έμμεσο, περιεχόμενο τον ποιητή και το έργο του. Αυτές είναι 7. Πρέπει να προσθέσουμε και 2 μουσικές εκδηλώσεις που έγιναν, περιέχοντας και μελοποιημένη ποίησή του. Όλες κατατάσσονται χρονολογικά.

2α. “Σταγόνα στα γόνατα”, 2001.

7 συνολικά τραγούδια συνόδευαν την παράσταση μουσικά. Άγνωστο πόσα αναλογούν αποκλειστικά σε στίχους του ποιητή. Τη μουσική έγραψε ο Φίλιππας Τσαλαχούρης.

http://mousikopanorama.blogspot.com/2008/02/blog-post_17.html

http://news.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_civ_2_5/05/01_I7064167=I7064167=%7C01&01-0501!cod50501$28533.html

2β. Ελληνική ποίηση του 20ου αιώνα: “Αυτό που δεν τελειώνει”, 2004.

Μεταξύ των 29 ποιητών και των 33 ποιημάτων που παρουσιάστηκαν τελικά, ήταν και ο Ν. Λαπαθιώτης. Συμμετείχε με το ποίημά «Στο κέντρο το νυχτερινό». Τη μουσική έγραψε ο Νίκος Πλάτανος. Δεν είναι η πρώτη χρονολογικά μελοποίηση του συγκεκριμένου ποιήματος.

http://www.nt-archive.gr/playDetails.aspx?playid=38

http://www.e-go.gr/timeout/article.asp?catid=18205&subid=2&pubid=113154

2γ. “Το παράπονο του νεκροθάπτου”, 2006.

Το διήγημα του Ε. Ροΐδη, εκτός από ταινία έγινε και μια νεότερη θεατρική παράσταση στην Πάτρα. Καλλιτεχνική διεύθυνση – σκηνοθεσία Διονύσης Βούλτσος. Μουσική Γιώργος Δίπλας. Τα 3 ποιήματα: «Στο κέντρο το νυχτερινό», «Αγάπης πόθοι» και «Μακριά», μελοποιημένα, υποστήριζαν την παράσταση μουσικά. Τα δύο πρώτα δεν μελοποιούνται πρώτη φορά, σε αντίθεση με το τρίτο.

http://www.gowest.gr/index.php?option=com_content&task=view&id=2562&Itemid=1926

Αν οι 3 αυτές, μέχρι τώρα, θεατρικές παραστάσεις έχουν έμμεση σχέση με τον Ν. Λαπαθιώτη, αναφερόμενες περισσότερο στην ποίησή του, οι επόμενες διαφέρουν σημαντικά, μιας και κατά κανόνα ο ποιητής πρωταγωνιστεί.

2δ. “Καρδιά με κόκαλα: Βίος & πολιτεία του ποιητή Ν. Λαπαθιώτη”, 2006.

Η παράσταση δόθηκε στο ερειπωμένο σπίτι του ποιητή, στα Εξάρχεια, γωνία Κουντουριώτη & Οικονόμου, στις παρυφές του λόφου του Στρέφη. Τη μουσική έγραψε ο Χρήστος Κανελλόπουλος. Εντελώς άγνωστο αν υπήρξαν νέες μελοποιήσεις του ποιητή, ή απλώς διάφοροι μεμονωμένοι στίχοι του από ποιήματα επενδυμένοι μουσικά, π.χ. “Μια περηφάνια με στυλώνει.”

http://poeticanet.com/news.php?subaction=showfull&id=1154965192&archive=&start_from=&ucat=11&show_cat=11

http://www.youtube.com/watch?v=3PZ6V8BMk5g

2ε. “Μόλις θυμούμαι πια τους ποιητές”, 2008.

Ειδικά όσον αφορά τον ποιητή, επρόκειτο για δραματοποίηση τής συνάντησής του με τον Καβάφη, στην Αλεξάνδρεια, στην αρχή του 1917. Τη μουσική έγραψε η Σωτηρία Κολόζου. Υπάρχει βάσιμη πιθανότητα ότι το ποίημα «Είναι ψυχές» (Β14) ανήκει στα μελοποιημένα. Πρόκειται για το 88ο τραγούδι σε ποίηση Ν. Λαπαθιώτη.

http://www.theaterinfo.gr/theatrenews/press/2008/02/17/index.html

2στ. Rodokanakis Rediscovered 1908 – 2008: Το βυσσινί τριαντάφυλλο, 2008.

Ο πρωταγωνιστής περιφέρεται με μια νεκροφόρα, τραγουδώντας Ν. Λαπαθιώτη και Κ. Χρηστομάνο. Τη μουσική έγραψε ο Κώστας Δαλακούρας. Άγνωστο αν πρόκειται για κάποια από τα ήδη γνωστά μελοποιημένα ποιήματα – μήπως μουσικώς διασκευασμένα; ή για νέες μελοποιήσεις ποιημάτων του, ακόμη και πολλαπλές.

http://www.politismospolitis.org/archives/857

http://www.youtube.com/watch?v=JM3kQRzyVCA

Έγιναν άλλες 2 εκδηλώσεις (όχι αποκλειστικά για τον ποιητή), που δεν είναι αμιγώς θεατρικές αλλά κυρίως μουσικές παραστάσεις, που συνδυάζουν διάφορα στοιχεία και μορφές τέχνης, πολυσύνθετες:

2ζ. Θάνος Ανεστόπουλος, Κύτταρο live, 4-10-2009.

Ο πρώην συνθέτης και τραγουδιστής του συγκροτήματος «Διάφανα Κρίνα», παρουσίασε τη νέα του δουλειά: «Οι ποιητές γυμνοί τραγουδάνε». Μεταξύ των μελοποιημένων είναι και ο Ν. Λαπαθιώτης. Ήδη, από το 2001 ήταν γνωστή η μελοποίηση του ποιήματος «Εκ βαθέων» – δηλαδή το Γ5β τραγούδι. Η δουλειά του μουσικού εμπλουτίστηκε και με το ποίημα «Η ψυχή μου» – δηλαδή το Α37 νέο τραγούδι του. Η συναυλία επαναλήφθηκε κάμποσες φορές στην πρωτεύουσα, αλλά και εκτός Αθηνών.

http://www.myspace.com/mariatheophilou/blog/534542053

http://www.youtube.com/watch?v=DeICu4_Xx7c

2η. “Οι καταραμένοι ποιητές της πλατείας”, Κύτταρο live, 4-11-2009.

Άγνωστο είναι, αν στην πολυσύνθετη εκδήλωση για τους «καταραμένους» ποιητές της πλατείας Εξαρχείων (Νικόλα Άσιμο, Παύλο Σιδηρόπουλο, Κατερίνα Γώγου και Ναπολέοντα Λαπαθιώτη), που επαναλήφθηκε κάμποσες φορές στην πρωτεύουσα, αλλά περιόδευσε και εκτός Αθηνών ανά την Ελλάδα, άγνωστο εξακολουθεί να παραμένει το γεγονός, αν ο Γιάννης Λίνας και οι Σχοινοβάτες έκαναν νέες ή πολλαπλές μελοποιήσεις ποιημάτων του Ν. Λαπαθιώτη.

http://www.neolaia.gr/2010/02/24/mousiki-parastasi-oi-kataramenoi-tis-plateias-2010

http://www.youtube.com/watch?v=VWEUCfOFKl0

2θ. “Ένα τραγούδι μακρινό”, 5-7-2010

Η τελευταία μέχρι τώρα θεατρική παράσταση δόθηκε στην Πάτρα, πάλι, στις αποθήκες του ΟΣΕ με τα αποσυρμένα βαγόνια, ενταγμένη στο πρόγραμμα εκδηλώσεων του Φεστιβάλ της πόλης. Η μελοποίηση των ποιημάτων και η δραματοποίηση των κειμένων έγιναν από τον Γιώργο Δίπλα. Τα 11 ποιήματα του Ν. Λαπαθιώτη: «Γιατί;», «Ένα τραγούδι μακρινό», «Τοπίο χειμωνιάτικο», «Νυχτερινό ΙΙ», «Ερωτικό», «Το παλιό μας το τραγούδι», «Voglein’s Abendlied», «Λευκές ψυχούλες», «Αγάπης πόθοι», «Η φωνή» και «Μακριά» – δηλαδή τα ανέκδοτα τραγούδια: Β10, Β11, Β12, Γ2ε, Γ4β, Γ6β, Γ12γ, Γ13β, Γ15β, Γ16β και Γ19β, συνόδευαν μουσικά την παράσταση. Άγνωστο αν στις παλιότερες μελοποιήσεις του Γιώργου Δίπλα προστέθηκαν νέες.

http://www.thebest.gr/news/index/viewStory/21340

http://www.youtube.com/watch?v=g8kwafhL8y8

3.

Μια τρίτη ομάδα τραγουδιών αφορά την κλασική μουσική – τομέας που θίγεται και ερευνάται στοιχειωδώς, για πρώτη φορά. Προς το παρόν έχουν εντοπιστεί 4 συνθέτες – ο ένας προπολεμικός.

3α. Χαράλαμπος Κανάς

Σύμφωνα με την πληροφορία του συνθέτη, έχουν μελοποιηθεί τα ποιήματα «Στο κέντρο το νυχτερινό» και, για πρώτη φορά, το «Ανάμνηση» (Μια νύχτα που βαδίζαμε στην τύχη, / σε μιʼ άκρη του μεγάλου λιμανιού). Γ 29-8-1933.

Και τα δύο ανήκουν σʼ έναν «Κύκλο τραγουδιών σε ποίηση Κ. Π. Καβάφη, Ν. Λαπαθιώτη, Κ. Καρυωτάκη», για μεσαία φωνή και πιάνο. Έργο I, 1975-77, το οποίο δεν έχει εκτελεστεί και είναι ανέκδοτο.

Επισημαίνεται ότι η μελοποίηση του πρώτου ποιήματος προηγείται, χρονικά, από τις άλλες 3 (Β3α, Γ11β, Γ11γ). Όσον αφορά το δεύτερο, πρόκειται για το 54ο ποίημα που μελοποιείται και τα υπʼ αρ. 89ο & 90ο τραγούδια.

http://www.musipedia.gr

http://www.greek-music.net/kanas.htm

3β. Χαράλαμπος Καρούσος

Σύμφωνα με την πληροφορία του συνθέτη, έχει μελοποιηθεί, για πρώτη φορά, το ποίημα «Νυχτερινό I» (Μονάχη, η φλόγα του κεριού μου, / κι απέναντί μου, στο τραπέζι). Δ Δεκέμβριος 1907.

Έργο για Συμφωνική Ορχήστρα και Μικτή Χορωδία, 1994, το οποίο δεν έχει εκτελεστεί και είναι ανέκδοτο. Πρόκειται για το 55ο ποίημα που μελοποιείται και το 91ο τραγούδι.

http://www.charalamposkarousos.gr

3γ. Μαρία Στούπη

Μεταξύ των ποιητών που μελοποίησε πάνω σε μοτίβα από την ελληνική παράδοση (πολυφωνικά τραγούδια πάνω στις 5φθογγες κλίμακες της Ηπείρου), είναι και ο Ν. Λαπαθιώτης. Άγνωστο ποιο ή ποια ποιήματά του και πότε μελοποιήθηκαν, όπως και ποιοι κατάλογοι εμπλουτίζονται.

http://www.ioannina-art.gr/index.php?q=el/node/307

http://www.giannena-e.gr

3δ. Μενέλαος Παλλάντιος

Ο συνθέτης μελοποίησε 40 τραγούδια, πάνω σε στίχους Ελλήνων ποιητών, για φωνή και πιάνο. Μεταξύ αυτών εντοπίστηκαν «3 τραγούδια σε ποίηση Ζ. Παπαντωνίου, Λ. Μαβίλη και Ν. Λαπαθιώτη», 1936.

Πρόκειται για το ποίημα «Νυχτερινό», χωρίς να έχει εξακριβωθεί ακόμα αν είναι το I (Μονάχη η φλόγα του κεριού μου), ή το II (Ένα φεγγάρι πράσινο, μεγάλο). Πάντως, ανεξάρτητα από το ποιο από τα δύο είναι, πρόκειται για την πρώτη χρονολογικά μελοποίησή του και στις δυο περιπτώσεις. Ανήκει μάλιστα στην προπολεμική περίοδο των μελοποιήσεων του ποιητή, μιας και είναι η δεύτερη που εντοπίστηκε μέχρι τώρα. Πρόκειται για το 92ο τραγούδι.

http://el.wikipedia.org

Επιλεγόμενα

Ο Ναπολέων Λαπαθιώτης διέθετε τις βασικές μουσικές γνώσεις, δεν τις εξάσκησε όμως συστηματικά στην πορεία, ώστε να φαντάζει ανεπαρκής μουσικός. Όλη τη μουσική αίσθησή του τη διοχέτευσε αφειδώς στη γραφή του. Από τα παιδικά του χρόνια πήρε μαθήματα πιάνου με την Αθηνά Σερεμέτη. Υπάρχουν σχετικές μαρτυρίες για το πόσο συγκλονιζόταν παίζοντας πιάνο, είτε δικά του κομμάτια είτε άλλων. 154 μουσικές συνέθεσε –ακριβώς όσες και το επίσημο σώμα της Καβαφικής ποίησης– οι οποίες, σύμφωνα με μιαν από τις τελευταίες επιθυμίες του εκλιπόντα, αξιολογήθηκαν μουσικά από τη Σοφία Σπανούδη. [1]

Επομένως, το πρώτο εύλογο ερώτημα που τίθεται, αυθόρμητα και αγωνιωδώς, είναι: Τι απέγιναν αυτές οι 154 μουσικές συνθέσεις του Ν. Λαπαθιώτη; Επιπλέον, για να προχωρήσουμε λίγο παραπέρα, και το δεύτερο ερώτημα προκύπτει ανεμπόδιστα: Μήπως σʼ αυτές τις 154 μουσικές του συνθέσεις υπάρχουν και δικά του ποιήματα μελοποιημένα;

Δεδομένου του γεγονότος ότι η μέχρι τώρα έρευνα απέδωσε 2 μονάχα προπολεμικές μελοποιήσεις του, σε αντίθεση με τις μεταπολεμικές οι οποίες και άφθονες είναι και λεπτομερέστατα καταγραμμένες, επιβάλλεται η διερεύνηση των προπολεμικών μελοποιήσεων του Ν. Λαπαθιώτη – ιδίως όσων έγιναν ενόσω ζούσε ο ποιητής. Ο τομέας αυτός παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον, είναι πολύ προκλητικός και δελεαστικός, μιας και τα στοιχεία δεν είναι πάντοτε επεξεργασμένα κατά τον προσήκοντα τρόπο αλλά ούτε και τόσο εύκολα προσιτά.

Η έρευνα, λοιπόν, του προπολεμικού διαστήματος μελοποιήσεων του Ν. Λαπαθιώτη πρέπει να κινηθεί, σαφώς, προς δυο βασικές κατευθύνσεις – αντίθετες διαμετρικά, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ο ερευνητής (που κάποιες φορές πρέπει να αισθάνεται Ηρακλής), έχει να διαλέξει μεταξύ του δρόμου της Αρετής ή της Κακίας. Έχουμε να κάνουμε με μουσική οπότε, δεδομένου πως με τις 154 συνθέσεις του ο Λαπαθιώτης υπηρέτησε διάφορα είδη (κλασική, ελαφρά, πομπώδη κλπ.), ο ένας δρόμος οδηγεί στο ελαφρύ τραγούδι του Μεσοπολέμου.

Ήδη υπάρχει το «Ταγκό της Νοσταλγίας» (1935) – δηλαδή το Α1 τραγούδι σε δικούς του στίχους, μελοποιημένο από τον Μ. Μερτίκα, ενώ συντρέχουν και αποχρώσες ενδείξεις για ένα άλλο ταγκό σε στίχους Moreas. Συνεπώς, ο πρώτος ειδολογικός δρόμος μουσικής είναι εκείνος της επιθεώρησης και της οπερέτας, χωρίς να αποκλείονται συγχρόνως άλλα μεμονωμένα τραγούδια σε δικά του λόγια, π,χ. κάποιοι άτιτλοι στίχοι του ή κάτι άλλο.

Ο δεύτερος δρόμος που πρέπει να ακολουθήσει η συγκεκριμένη έρευνα είναι, επίσης, προδιαγεγραμμένος αν και διαφορετική εντελώς η πορεία του. Ο ερευνητής βαδίζει πια σε άλλα μονοπάτια, πιο σκοτεινά και δύσβατα κάπως. Οι νυχτερινές περιπλανήσεις του ποιητή στις λαϊκές γειτονιές της Αθήνας και του Πειραιά, οι παρέες του με απλά νεαρά παιδιά, εργατικά, και η ατέρμονη ερωτική, απελπιστική αναζήτηση τού ιδανικού, η άκρως αισθαντική, φευγαλέα και πλανεμένη ψυχή του, οι μάγκες, οι τεκέδες, το κοινωνικό περιθώριο και άλλες παράμετροι, ανοίγουν νέους ορίζοντες. Η Σοφία Σπανούδη μίλησε, ήδη, για «κακόβουλες μουσικές σελίδες» του Ν. Λαπαθιώτη – εννοώντας τα «χασικλίδικα» και τα «χασάπικα» τραγούδια που έγραψε.

Εξάλλου, σύμφωνα και με μιαν άλλη μαρτυρία: «Λέγεται ότι στο καφενείο του Μπάτη σύχναζε και ο ποιητής Ναπολέων Λαπαθιώτης, ο οποίος έδωσε πολλά ποιήματά  του  στους ρεμπέτες της εποχής να τα μελοποιήσουν. Όμως τα τραγούδια  δεν τα εξέδωσε  ποτέ ο Λαπαθιώτης, γιʼ  αυτό δεν μπορούμε  να ξέρουμε ποια είναι  δικά του.» Επομένως, μιας και ο Ηλίας Πετρόπουλος στην οικεία «Ανθολογία» του δεν αναφέρει το Ν. Λαπαθιώτη ως συνθέτη ή στιχουργό, ο άλλος ειδολογικός μουσικά δρόμος, θέλοντας και μη, αναπόφευκτα, είναι ο ρεμπέτικος. [2]

Απόλλων και Διόνυσος, λοιπόν, ο Ν. Λαπαθιώτης – όχι μόνο ποιητικά αλλά και μουσικά. Τέλος, ας διορθωθεί τώρα ένα παλιότερο λάθος μου στις μελοποιήσεις του. Το Α9 τραγούδι με τον τίτλο: «Τʼ όμορφο νησί», δεν είναι στίχοι του ποιητή. Επομένως, συνοψίζοντας, έχουμε και λέμε. Μέχρι σήμερα, 31-10-2011, ημερομηνία γέννησης του Ν. Λ. μετά από 123 χρόνια – αλλά και δυο μήνες και μια εβδομάδα, πριν συμπληρωθούν 68 χρόνια από τον θάνατό του, 54 (+7) ποιήματά του έχουν μελοποιηθεί και προέκυψαν 91 τραγούδια, από τα οποία τα 32 είναι ανέκδοτα. Είθε λοιπόν να κυκλοφορήσουν σύντομα και το πέρασμα του χρόνου θα φέρει νέα. Επιβάλλεται τελικά αυτός ο δρόμος, ο ρεμπέτικος, μιας και η πλειοψηφία των 91 τραγουδιών που υπάρχουν σε στίχους του ποιητή, τα περισσότερα ανήκουν στο είδος της έντεχνης μουσικής.

ΥΓ.

Το σκίτσο του ποιητή, στο Α΄ μέρος, φιλοτεχνήθηκε από τον Pazzi στους παρισινής «Ζουρνάλ» και δημοσιεύτηκε στο αφιέρωμα του περιοδικού «Νέα Σύνορα», τεύχος 7, Ιούλιος–Σεπτέμβριος 1970. Η βινιέτα του ποιητή, στο Β΄ μέρος, φιλοτεχνήθηκε από τον Ε. Μήλλα και δημοσιεύτηκε στο αφιέρωμα του παραπάνω περιοδικού, τεύχος 6, Απρίλιος–Ιούνιος 1970. Το σκίτσο του ποιητή, στο Γ΄ μέρος, φιλοτεχνήθηκε από τον Δημήτρη Μεζίκη και βρέθηκε στα κατάλοιπα του ποιητή. Τέλος, οι νότες που κοσμούν τη μελέτη συντέθηκαν από τον Ν. Λαπαθιώτη και δημοσιεύθηκαν στη νουβέλα του «Το τάμα στους Ανθούλας» που εκδόθηκε σε βιβλίο, με την επιμέλεια του Γιάννη Παπακώστα, από στους εκδόσεις Λιβάνη το 2007. Τα δυο σκίτσα με μουσικό θέμα είναι του ποιητή.

Ευχαριστίες
οφείλονται, καταρχάς, στην αμέριστη συμβολή: α) των συνθετών Ανδρέα Α. Αρτέμη, Γιώργου Δίπλα, Χαράλαμπου Κανά, Χαράλαμπου Καρούσου, Γιώργου Κομνά, Γιώργου Λουτσέτη, Δημήτρη Μαραμή, Λεωνίδα Μαριδάκη, Πέτρου Μαυρόπουλου, καθώς και στους πρώην «Συνθετικούς», Αποστόλη και Διονύση Αυγερινό· β) στην τραγουδίστρια Μελίνα Κανά και στον Μιχάλη Γελασάκη· αλλά και γ) των φίλων Λευτέρη Ντουράκη (έστω και απών πια), και Νίκου Σαραντάκου. Οι πληροφορίες που προσέφεραν όλοι ήταν πολύ σημαντικές, δίχως αυτές η μελέτη τούτη θα ήταν σίγουρα φτωχότερη.

Ευχαριστίες οφείλονται, επίσης, σε όλους τους επώνυμους, ανώνυμους ή ψευδώνυμους του διαδικτύου – ιδιαίτερα στον Νίκο, http://www.tragoudopoios.gr, και στα παιδιά από http://www.artu.gr, και στον σχολιογράφο του Ποιείν «περιηγητή», που με τις αναρτήσεις και τα σχόλιά των συνέβαλαν αποφασιστικά στην περαιτέρω έρευνα και ανάπτυξη του θέματος. Ευχαριστίες, τέλος, οφείλονται στους Διόσκουρους του Ποιείν, Σωτήρη Παστάκα και Σπύρο Αραβανή, που για μιαν ακόμη φορά φιλοξενούν στην αρένα στους την εμμονή μου στον ποιητή και το έργο του.

Το διαδίκτυο, βέβαια, είναι ένα παλίμψηστο. Αυτό που υπάρχει σήμερα, αύριο μπορεί να λείπει και μεθαύριο να εμφανιστεί ξανά. Αυτό όσον αφορά τις διευθύνσεις για την ακρόαση κάποιων μελοποιημένων ποιημάτων του Ν. Λαπαθιώτη που αναφέρθηκαν, ή για κάποιες άλλες παραπομπές. Οι όποιες υποδείξεις, διορθώσεις και προσθήκες στους καταλόγους και στα σχόλια είναι ευπρόσδεκτες.

Α. Β. Στρατής


[1] Βλ. Σοφία Κ. Σπανούδη, Ο Λαπαθιώτης συνθέτης, Περιοδικό «Καλλιτεχνική Ελλάδα», 1945. « […] Μια θλίψη απέραντη αναδίνεται από τα πεντάγραμμα που χάραξε απάνω τους το χέρι του ποιητή τόσες νότες με τόση αισθητική φροντίδα, τόσο μάταιη – αλίμονο! – κι ανίκανη νʼ αναπληρώσει τη δημιουργική πνοή. Στο διάβασμά τους αναπολούσα παράξενα ψυχικά τοπία – νερά του βάλτου, ακύμαντα, σκοτεινά, που σκέπαζαν την επιφάνειά τους όλο κιτρινισμένα φύλλα άπνοα και νεκρολούλουδα μαραμένα. 154 συνθέσεις, οι περισσότερες γραμμένες για τραγούδι με πιάνο και πιάνο σόλο. Λίγες γραμμένες για μικρή συμφωνική ορχήστρα. Σʼ όλες αυτές τις σελίδες προβάλλει ένας ερασιτεχνισμός γεμάτος σεμνότητα και μετριοφροσύνη, με μια ιδιότυπη ευγενική σφραγίδα. Ο Λαπαθιώτης και στις κακόζηλες ακόμα σελίδες του –“χασικλίδικα”, “χασάπικα – δείχνει πως είναι πλασμένος για νʼ αντικρίζει μόνο τις ομορφιές της ζωής, δείχνει πώς οι ασχήμιες της ματώνουν την αισθαντική ψυχή του.

Ο Λαπαθιώτης δεν είναι μουσικά καταρτισμένος. Στις συνθέσεις του βλέπεις φανερά την αγνή καλλιτεχνική του φύση να κλυδωνίζεται μέσα σʼ αντίποδες. Στη θλιβερή αυτή διαμάχη ο ποιητής είναι βασικά νικημένος, αφού του λείπει κάθε μουσικός εξοπλισμός. Η γραφή του δεν είναι συνειδητοποιημένη. Ορισμένα πράματα, πολύτιμα και διαλεχτά, περνούν φευγαλέα μέσα από τα χέρια του. Η μελωδία του δεν έχει χαρακτηριστικό βάδισμα ούτε πλαστικές καμπύλες. Οι τονικότητές του είναι αμφίβολες, οι συγχορδίες του μαρτυρούν ξεπερασμένες κοινότοπες τεχνοτροπίες. Επιζητεί σʼ αυτές αναστροφές χωρίς να ξέρει να τις πραγματοποιήσει Είναι προφανές ότι μόλις σπούδασε τη στοιχειώδη αρμονία. […] Από το άλλο μέρος είναι φανερό ότι δεν παρακολουθεί τη μουσική εξέλιξη, γιʼ αυτό μένει πάντα στο ρομαντικό επίπεδο της παλιάς σχολής.

Ο άκρατος ρομαντισμός είναι το καθαυτό στοιχείο του, και σʼ αυτό τον εξωθεί η πονεμένη αισθαντικότητα του ποιητή – συνθέτη. Γιʼ αυτό οι τίτλοι των κομματιών του, και οι οδηγίες του για τους χρωματισμούς και την εκτέλεσή τους, αποτελούν ολόκληρη φιλολογία: Κλάμα, Ελεγεία. Αισθαντικά κι απεγνωσμένα, – Ο χορός της Σαλώμης. Υπνοβατικά και νοσηρά. – Κηδεία. Με συγκρατημένο σπαραγμό και νοσταλγία μακρινής ζωής. – Χειμώνας. Αργά, βαριά, επίσημα, με κάποιο συναίσθημα κρυερό. Συρτά, νοσταλγικά, νοσηρά. – Νυχτερίδες. Βαριά και νοσηρά σαν αντιφεγγίσματα του δειλινού σε τέλματα. – Ένας θρίαμβος απάνω σʼ έναν όλεθρο. Δραματικά, επίσημα, μοιραία. – Πλήξη και θλίψη της ζωής. Μονότονα, μουρμουριστά και σαν απελπισμένα κ.ο.κ.

Δεν μου είναι δυνατό νʼ αντιγράψω εδώ τους τίτλους όλων των 154 συνθέσεων του Λαπαθιώτη. Μέσα σʼ αυτές μέτρησα τριάντα Ελεγείες, δεκαεφτά επικήδεια Μαρς, δέκα De Profundis, εφτά τριλογίες, τρεις Συμφωνικές μικρές Σουίτες, ένα πένθιμο εμβατήριο στο θάνατο μικρού πουλιού, τρία πένθιμα Μυκηναϊκά εμβατήρια, οι κηδείες των Ατρειδών, μια προσευχή σε Σένα (γραμμένη σε ρυθμό μαρς), ένα Θούριο (Ύμνος της Δημοκρατίας), ένα άλλο Θούριο αντιπολεμικό, το τραγούδι του εργάτη, το τραγούδι της κόκκινης παντιέρας, το τραγούδι του φαντάρου, η Διεθνής (Ύμνος επάνω σε δικούς του στίχους, Ελληνικούς και Ρωσικούς), ένα Ave Maria, ένα ταγκό εμπνευσμένο από τους στίχους του Moreas “Mon ame est lasse”, ένα Stabat Mater, αρκετά Βαλς, Μπαρκαρόλλες, Σερενάτες κ. ά.

Σʼ όλες αυτές τις συνθέσεις, η ψυχή του ποιητή φανερώνεται ανώτερη και ψηλότερη από τις ψυχές άλλων μουσικών, τέλεια μυημένων στα μυστήρια κάθε τεχνικής επιστημοσύνης, τόσο μάταιης –αλίμονο– όταν λείπει το ένστιχτο και το πάθος. Μα η ψυχή αυτή είναι ασθενικιά, πονεμένη κι αδύναμη, γιʼ αυτό είναι το θύμα το άοπλο κάθε συγκίνησης που τη δονεί και που είναι αδύνατο να την εξουσιάσει και να την καθοδηγήσει. Ψυχή παραδόμενη χωρίς αντίσταση στην κάθε πνοή της μοίρας. Για την άρρωστη αυτή ψυχή, κάθε προσπάθεια, κάθε ορμή, κάθε απόδραση είναι προκαταβολικά καταδικασμένη. Κάθε δυναμική εξόρμηση ναυαγεί και πνίγεται στο πέλαγος της ανημποριάς. Κάθε προσπάθεια βούλησης δημιουργικής συντρίβεται και πέφτει στην αβουλία. Μια κάποια αντίδραση φανερώνεται σπάνια μόνο σε τινάγματα και σε σπασμούς αγωνίας. Μα σύντομα επέρχεται η κατάσταση της υπνώσεως… Αυτή είναι το ψυχικό κλίμα του καλλιτέχνη που φυτοζωεί μέσα στην εγκαρτέρηση, αναμένοντας το τραγικό αύριο, την αναπόδραστη λύση της ζωής του.

[…] Αριά και σπάνια κάποια χαμόγελα, κάποια χάρη εξαίσια, φυσική κι αβίαστη προβάλλει, μα πάντα ποτισμένη από βαθιά μελαγχολία. Έτσι στη μουσική του Λαπαθιώτη η αγιάτρευτη αποκάρδιωση πνίγει κάθε ζωή και κάθε ελπίδα. Η συμπυκνωμένη πίκρα χτυπά τους έντονους ρυθμούς σαν σουβλιές πόνου που διατρυπούν τη σάρκα. Κι όμως, από τις άτεχνες αυτές συνθέσεις αναδίνεται ένα μεγαλείο – το μεγαλείο της οδύνης της ανεπιτήδευτης. Η τόσο άμετρη θλίψη φανερώνει μια ψυχή ποιητική, ψυχή που έμεινε περήφανη κι ευγενική μέσα στον πλανημένο της δρόμο. Μια τάση μυστικισμού γλήγορα σβήνει στη γενική αποκάρδιωση, στη γενική εντύπωση απόγνωσης και μονοτονίας. Κι η αγνή μουσική συγκίνηση, η παρθένα από κάθε αισθητική, προβάλλει κάποτε γυμνή, χωρίς μελετημένη πρόθεση, επιτείνεται με μια χαριτωμένη απλοϊκότητα και χάνεται μέσα στα τόσα εμπόδια, στις βασανισμένες έμμονες στροφές, στους κύκλους της αγωνίας […].»

[2] Βλ. «Τα Μέθανα και η Κορσική “γέννησαν” το Γιώργο Μπάτη» http://www.koutouzis.gr/mpatis.htm, Ευχαριστίες οφείλονται στο Νίκο Σαραντάκο για την επισήμανση του λάθους στο Α9 τραγούδι.,
< -->

[…] Αριά και σπάνια κάποια χαμόγελα, κάποια χάρη εξαίσια, φυσική κι αβίαστη προβάλλει, μα πάντα ποτισμένη από βαθιά μελαγχολία. Έτσι στη μουσική του Λαπαθιώτη η αγιάτρευτη αποκάρδιωση πνίγει κάθε ζωή και κάθε ελπίδα. Η συμπυκνωμένη πίκρα χτυπά τους έντονους ρυθμούς σαν σουβλιές πόνου που διατρυπούν τη σάρκα. Κι όμως, από τις άτεχνες αυτές συνθέσεις αναδίνεται ένα μεγαλείο – το μεγαλείο της οδύνης της ανεπιτήδευτης. Η τόσο άμετρη θλίψη φανερώνει μια ψυχή ποιητική, ψυχή που έμεινε περήφανη κι ευγενική μέσα στον πλανημένο της δρόμο. Μια τάση μυστικισμού γλήγορα σβήνει στη γενική αποκάρδιωση, στη γενική εντύπωση απόγνωσης και μονοτονίας. Κι η αγνή μουσική συγκίνηση, η παρθένα από κάθε αισθητική, προβάλλει κάποτε γυμνή, χωρίς μελετημένη πρόθεση, επιτείνεται με μια χαριτωμένη απλοϊκότητα και χάνεται μέσα στα τόσα εμπόδια, στις βασανισμένες έμμονες στροφές, στους κύκλους της αγωνίας […].»